De NAVO-top benadrukt militaire paraatheid, maar christelijke stemmen pleiten voor vrede en recht in bijbelse zin. Dat doen zij onder meer met een oproep om tijdens de NAVO-top te bidden voor vrede en hulp aan slachtoffers. “Als je je gebed richt op álle slachtoffers van oorlog, dan doe je het altijd goed.”

De NAVO-top vindt vandaag en morgen plaats in Den Haag. De verwachting is dat de nadruk tijdens de top op bewapening als middel tot vrede zal liggen. 

Vanuit de Raad van Kerken klinkt daarop een kritisch geluid: “Het is kortzichtig te denken dat alleen militair geweld vrede kan afdwingen, als die niet gepaard gaat met gerechtigheid in bijbelse zin, waarbij ook het welzijn van de zwakste broeder en zuster wordt behartigd. De defensie in Europa dient in dienst van het bevorderen van deze vrede en dit recht te staan”, schrijft de Raad op zijn website.   

Ongerechtigheid 

Met de oproep onderkent de Raad van Kerken dat oorlogen zelden simpel zijn en wordt aandacht gevraagd voor vrede en gerechtigheid. Bisschop Gerard de Korte, referent voor Kerk en samenleving van de Nederlandse bisschoppenconferentie, onderschrijft de nadruk op beide van harte: “Vaak hebben oorlogen en burgeroorlogen van alles te maken met ongerechtigheid.”

“Deskundigen stellen dat de burgeroorlog in Syrië mede is ontstaan door de verandering van het klimaat in dat land”, zegt hij. “In korte tijd konden mensen op het platteland niet meer boeren, wat een versnelde trek naar de steden veroorzaakte. Daar was geen werk, en deze uitzichtloosheid leidde tot onrust en demonstraties, die uiteindelijk uitmondden in een burgeroorlog.”   

Navolging 

Veel oorlogen hebben een voedingsbodem in het dagelijkse leven van mensen, daarom heeft de navolging van Christus zoveel impact. “Die navolging vindt namelijk plaats op microniveau”, legt De Korte uit. “Hoe ga je bijvoorbeeld om met boosheid? Jezus wijst de weg in de Bergrede met zijn oproep de andere wang toe te keren en te bidden voor je vijanden.”   

Hierbij is er volgens de bisschop een onderscheid te maken tussen mensen onderling en de verhoudingen tussen naties. Voor die laatste heeft de christelijke traditie, met onder andere Augustinus en Thomas van Aquino als grondleggers, de leer van de rechtvaardige oorlog ontwikkeld.   

‘Geen rechtvaardigheid’ 

Over de huidige oorlogen is De Korte duidelijk: “In geen enkele oorlog momenteel is er sprake van rechtvaardigheid. Dit heeft alles te maken met één van de centrale criteria van de rechtvaardige oorlog: dat er een scherp onderscheid wordt gemaakt tussen soldaten en burgers.”

“Op dit moment worden burgers bewust slachtoffer gemaakt om het moreel van de bevolking te breken. Dit zien we in Rusland en Oekraïne, in Israël in de Gazastrook en recent nog in het opgelaaide conflict tussen Iran en Israël.”   

Zachte kracht 

Welke plek nemen gelovige gemeenschappen, het christendom en specifiek de katholieke Kerk in, te midden van deze onrechtvaardige uitzichtloosheid? In antwoord hierop schetst De Korte zowel een realistisch als hoopvol perspectief: “Religies kunnen zachte krachten zijn en hiermee tegenstemmen tegen de geweldenaars vormen”   

Dat het niet altijd lukt, blijkt uit de tragiek in Rusland en Oekraïne, twee orthodoxe naties. “Ook het katholicisme heeft er niet altijd in uitgeblonken, bijvoorbeeld in de tijd van de kruistochten en in het zegenen van wapens tijdens de Eerste Wereldoorlog”, roept De Korte in herinnering. “Het huidige katholicisme kan met de paus als moreel leider haar rol als zachte kracht vervullen door geweldloosheid te verkondigen.” 

Geamputeerde benen 

Een indrukwekkend voorbeeld van hoe dit er in de praktijk uit kan zien, beleefde De Korte afgelopen Hemelvaartsdag. In Den Bosch werd in de kathedraal een speciale viering georganiseerd voor Oekraïners.

Veel indruk maakte het gebed voor de slachtoffers van de oorlog in Rusland. “Door te bidden voor Russische slachtoffers werd de vijandschap doorbroken. Russische families rouwen óók om hun gestorven dierbaren.”   

Als je dan in een viering zit waar de oorlog in de vorm van geamputeerde benen en verbrande gezichten zó dichtbij komt, dan kan dat niet anders dan diepe indruk maken. “Dat kwam stevig binnen”, vertelt de bisschop. “Dan zie je hoe verschrikkelijk oorlog is. Elke romantiek rondom oorlog is volstrekte dwaasheid. Het is alleen maar dood, verderf, verdriet en het creëren van haat.”   

Ontmenselijkt 

Dit benadrukt de noodzaak om te blijven bidden om vrede, juist tijdens de NAVO-top. Maar hoe werkt dat, bidden om vrede, als er verdeeldheid is binnen gemeenschappen, bijvoorbeeld over het conflict in het Midden-Oosten? “Hierbij is het noodzakelijk om te beseffen dat, wie je ook bent, je als mens één Schepper hebt. Elke religie die gelooft in een Schepper, heeft grond om onze eenheid te blijven erkennen. Als je dit niet langer doet, en mensen worden ontmenselijkt, dan kun je ze uitroeien.”

Juist in het gebed om vrede worden geestelijk leiders uitgedaagd de gezamenlijke menselijkheid te blijven zien – ook als emoties hoog oplopen. “Ik las ergens een verhandeling over hoe je in de zondagse liturgie nu wijs kunt bidden voor de oorlog in het Midden-Oosten. Een predikant gaf aan het idee te hebben dat hij het eigenlijk nooit goed kan doen. Maar als je je gebed richt op álle slachtoffers van oorlog – Joodse én Palestijnse – dan doe je het altijd goed.”    

‘Laat de hemel reageren’ 

Gevraagd of dat geen te veilige of zelfs slappe houding is, reageert De Korte openhartig: “Al drie jaar bidden we voor vrede in Oekraïne. Ook ik bereik wel eens het punt waarop ik zeg: laat de hemel eens reageren! Dan voel ik mee met de woorden van priester en theoloog Romano Guardini, als hij zich afvraagt: wáárom deze vreselijke omweg naar het Koninkrijk, nu het al Pasen is geweest?”

Deze vraagt houdt mensen al eeuwenlang bezig. “We kunnen wel deelantwoorden geven, maar we krijgen de cirkel nooit helemaal rond. Wij kunnen ons terecht afvragen waar God is in dit alles, maar we zouden ons ook moeten afvragen waar de mens is. Mensen zijn immers verantwoordelijk voor het geweld. Ook mogen we op zoek naar hoe Christus deelt in dit lijden. En vanuit ons geweten worden we blijvend opgeroepen tot vrede.”  

Inspiratie hiervoor vindt bisschop De Korte in de levenshouding van de heilige Titus Brandsma. Hij vond de dood in een concentratiekamp, na marteling en vernedering door Duitse bewakers. “Hij bleef altijd met ze in gesprek, omdat hij wist dat die mensen in de greep waren van een vreselijke ideologie. Maar het bleven schepselen van God: “Ondanks al onze verschillen hebben wij allemaal één Vader.”