Bijna vier decennia is er eindelijk een arrestatiebevel uitgevaardigd voor een van de moordenaars van de Spaanse jezuïet Vicente Cañas. Hij werd in 1987 vermoord in het Braziliaanse Mato Grosso, waar hij opkwam voor de rechten van inheemse volkeren.
De Braziliaanse politieagent Ronaldo Osmar werd al in 2017 veroordeeld voor zijn rol in de moord, maar pas nu, na uitputting van alle beroepsmogelijkheden, is het vonnis definitief. Of hij daadwerkelijk zijn opgelegde celstraf zal uitzitten, is nog onzeker: Osmar is op leeftijd en ligt in het ziekenhuis. Zijn gezondheidstoestand zal bepalen of hij de gevangenis in moet.
“Het belangrijkste is dat hij veroordeeld is. Dat kan niemand hem meer afnemen”, zegt Sebastião Carlos Moreira van de Missionaire Raad voor Inheemse Volkeren van de Braziliaanse Bisschoppenconferentie, in gesprek met Crux.
Vicente Cañas werd in 1939 geboren in het Spaanse Albacete. In 1966 arriveerde hij als jezuïet in Brazilië, waar hij zich drie jaar later volledig toelegde op zijn missie onder de inheemse volkeren in het Amazonegebied. In de jaren zeventig kwam hij in contact met de Enawenê-Nawê, een inheemse stam die destijds vrijwel geïsoleerd leefde van de buitenwereld.
“We ontmoetten elkaar voor het eerst in 1978. Op dat moment had hij al enkele jaren contact met de Enawenê-Nawê”, vertelt Moreira.
Cañas bracht tien jaar van zijn leven door onder deze gemeenschap. Hij leerde hun taal en leefwijze kennen en groeide uit tot een brugfiguur tussen hen en de buitenwereld. Samen met anderen werkte hij aan een voorstel voor de officiële afbakening van hun land – iets wat hem in de ogen van grootgrondbezitters tot een vijand maakte.
“Natuurlijk waren de veeboeren zeer geïnteresseerd in hun grond. Toen zij zagen dat Cañas zich inzette voor de bescherming ervan, begonnen ze hem snel te bedreigen”, aldus Moreira.
Cañas wist dat hij gevaar liep en waarschuwde zijn omgeving. Maar in april 1987 werd hij vermoord in zijn hut, op ongeveer zestig kilometer van het dorp van de Enawenê-Nawê. Zijn lichaam werd pas een maand later gevonden.
De zoektocht naar gerechtigheid werd ernstig bemoeilijkt doordat Osmar, de hoofdverdachte, destijds zélf belast was met het politieonderzoek. Daardoor werd de zaak doelbewust vertraagd.
Een pijnlijk dieptepunt volgde in 1989, toen Cañas’ schedel – in beslag genomen voor forensisch onderzoek – zoekraakte tijdens verzending naar een ander deel van het land. Later werd deze teruggevonden door een schoenpoetser, in een doosje op straat.
“Zolang de zaak bij de lokale rechtbank bleef, gebeurde er niets. Daarom hebben we gestreden voor de overdracht naar de federale rechtbank”, legt Moreira uit.
Die overdracht werd mogelijk omdat Cañas in zijn werk ook formeel de Braziliaanse staat vertegenwoordigde. De federale rechtszaak begon in 2015 en leidde uiteindelijk tot de veroordeling van Osmar.
De zaak kon doorgang vinden dankzij de getuigenissen van de Rikbaktsa, een andere inheemse stam. De Enawenê-Nawê zelf konden niet getuigen vanwege een culturele regel die het hen verbiedt over overledenen te spreken.
Hoewel het proces jarenlang voortsleepte, groeide Cañas in het Amazonegebied uit tot een symbool van verzet en martelaarschap. “Hij was een zeer menselijk persoon. Hij zou nooit een onrecht accepteren. Hij had de utopie dat we een broederlijke wereld zouden opbouwen, en is daarvoor gestorven”, zegt Moreira. “Voor mij was hij een voorbeeld in hoe hij zijn leven en zijn geloof leidde.”
Ook de Enawenê-Nawê zijn hem niet vergeten. Cañas zette zich in voor de erkenning van hun grondgebied. Tot op de dag van vandaag is datzelfde gebied deels in handen van boeren. Zelfs op grond die in 1996 officieel aan hen werd toegewezen, zijn nog altijd veeboeren en illegale houthakkers actief.
Volgens zijn jezuïtische medebroeders markeert de veroordeling van Osmar slechts een begin. Werkelijke gerechtigheid is volgens hen pas bereikt wanneer de inheemse volkeren daadwerkelijk worden beschermd tegen landroof en geweld – een doel dat in het huidige politieke en economische klimaat nog ver weg lijkt.
