De relatie tussen christendom en menselijke verantwoordelijkheid is zeker in tijden van kunstmatige intelligentie een cruciaal thema. Zo zijn in de Bijbel antwoorden te vinden op moderne vragen rondom menselijke verantwoording en verantwoordelijkheid.
In onze wereld is technologische verandering in een stroomversnelling geraakt. De smartphone is niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven en kunstmatige intelligentie – oftewel AI – verbluft ons elke dag weer een beetje meer.
Hoe blijven we mens te midden van deze ontwikkelingen?
Natuurlijk, wetenschap en technologie dagen ons beeld van de mens als unieke vervulling van de schepping al veel langer uit. De biologische wetenschap heeft ons vertrouwd gemaakt met het idee dat wij niet meer zijn dan de (voorlopig) laatste loot aan een eeuwig en ontoombaar proces van natuurlijke evolutie.
De medische wetenschap vertelt ons dat onze lichamelijke en geestelijke plagen niet zozeer met onszelf te maken hebben, maar vaak aandoeningen zijn van het lichaam, waarvoor vervolgens veelal een technologische oplossing bestaat.
Maar in vergelijking hiermee raken de smartphone en AI ons nu op een veel fundamentelere manier. De smartphone is niet zomaar een verlengstuk van onszelf, maar vervangt ons, althans ten dele.
Het is een machine die langzamerhand als ons geheugen is gaan functioneren en die onze sociale omgang met anderen fundamenteel beheer(s)t. AI laat elke dag een stukje meer zien hoe allerlei typisch menselijke eigenschappen en vaardigheden kennelijk door de machine kunnen worden voortgebracht.
Deze recente verworvenheden van wetenschap en techniek hebben de vraag naar de betekenis van ‘mens zijn’ cruciaal hernieuwd. Die vraag op zich is van alle tijden.
Hoe kennen wij onszelf en hoe moeten wij door anderen gekend worden? Hoe leg ik mijn doen en laten aan anderen uit, als ik me tegelijkertijd moet afvragen of dat doen en laten nog wel echt mijn doen en laten is? Maar de antwoorden kunnen niet meer hetzelfde zijn als voorheen.
De verbluffende techniek die ons nu overspoelt, noopt ons namelijk tot twijfel over de fundamentele en onvervreemdbare menselijke natuur zoals we die traditioneel beschouwen. We moeten die natuur opnieuw overdenken.
Wat een mens tot mens maakt, is niet de manier waarop hij zich verantwoordt, maar vooral dát hij zich verantwoordt.
Creativiteit, empathie, probleemoplossend en scheppend vermogen waren tot voor kort essentiële uitdrukkingen van ‘mens zijn’ die tegenover de eigenschappen en vaardigheden van de techniek konden worden gesteld. Het antwoord op de vraag naar het ‘mens zijn’ kon zich verlaten op eigenschappen en vaardigheden die de mens uniek maken en die de techniek ontbeerde.
Maar nu de techniek steeds meer juist dit soort ‘menselijke’ eigenschappen en vaardigheden weet te produceren kan de vraag naar het essentiële ‘mens zijn’ er steeds minder goed mee worden beantwoord. Dit is een uitdaging voor het christelijke denken.
In dit denken ligt het traditioneel voor de hand om eigenschappen en vaardigheden van de mens dogmatisch te verdedigen. Jawel, de smartphone neemt onze geheugenfunctie over, maar een smartphone blijft natuurlijk een technisch ding. Een smartphone is niet gemaakt van levend vlees en bloed, maar van dode materie, hoe knap dat ook mag zijn samengevoegd.
En jawel, AI lijkt heel creatief, AI kan heel empathisch overkomen, en AI maakt schijnbaar originele muziek en beeld, maar dat is allemaal natuurlijk niet echt. Alleen de mens is echt creatief, echt empathisch en in staat tot echte originele schepping.
Deze vorm van verdediging is echter niet heel vruchtbaar of duurzaam. Zij is gebaseerd op de aanname van een verschil tussen mens en techniek dat juist zelf moet worden uitgelegd. Naarmate de techniek vordert – en er is geen reden te veronderstellen dat dat niet in het huidige tempo doorgaat – zal deze vorm van verantwoording zich daarom steeds verder in het nauw gedreven voelen.
Gelukkig biedt het christelijke denken ook een veel fundamenteler antwoord op de vraag naar het ‘mens zijn’, al vraagt dat antwoord om wat meer tekst en uitleg dan bestaande dogmatiek en is het iets minder concreet. De essentie van dat antwoord is dat de mens ten diepste gevraagd wordt om zich aan zichzelf en aan anderen kenbaar te maken.
In andere woorden, de mens is ten diepste uitgenodigd en uitgedaagd om zich te verantwoorden. Wat een mens tot mens maakt, is niet de manier waarop hij zich verantwoordt en uitlegt waarom hij geen machine is, maar vooral dat hij zich verantwoordt. De mens is een verantwoordelijk wezen.
De christelijke traditie helpt ons overigens uitstekend bij het ontwikkelen van deze gedachte. De mens wordt immers sinds ‘den beginne’ ter verantwoording geroepen (“Maar Jahwe God riep de mens [Adam] en vroeg hem: ‘Waar zijt gij?’”; “Toen zei Hij: ‘Wat hebt gij [Kaïn] gedaan? Hoor, het bloed van uw broer [Abel] roept uit de grond tot mij!’”). Hem wordt, letterlijk, tekst en uitleg geëist over zijn handelen.
De situaties waarop Adam en Kaïn in Genesis werden aangesproken, waren geen sinecure. Het waren zaken van dood of leven en veelal het eerste. Maar niet alleen ‘in den beginne’ werd mensen van hogerhand rekenschap geëist, en ook niet alleen over fundamentele zaken als leven en dood.
In de vroege kerkgeschiedenis, zoals beschreven in de Handelingen van de Apostelen, hielden bijvoorbeeld Ananias en zijn vrouw Saffira een deel van de opbrengst achter na de verkoop van een stuk grond. Hierop werden Ananias en Saffira los van elkaar aangesproken en hoofdelijk aansprakelijk gehouden voor hun oneerlijke verantwoording en economisch delict, nota bene van een vrijwillige transactie.
In traditioneel christelijke interpretaties van verantwoordelijkheid, zoals ook hier, gaat het om verantwoordelijkheid in morele zin. In de christelijke leer staat moraliteit, het verschil tussen goed en fout, centraal. Maar er is in de christelijke traditie nog een fundamenteler idee over verantwoording en verantwoordelijkheid dat aan de morele verantwoordelijkheid voorafgaat.
Die is gelegen in de principiële overweging rondom de logos.
Logos betekent in de Griekse filosofie zowel ‘rede’ als ‘woord’, met name met een goddelijk karakter. In het Hebreeuwse en bijbelse denken omvat logos iets dat wordt gezegd, inclusief de gedachte, een uitspraak van God, een redenering, een verslag, en ook een verantwoording. Het omvat antwoorden, verklaringen en verduidelijking met betrekking tot het oordeel, ten opzichte van tot wie we als beoordelaar in relatie staan.
Het meest prominente bijbelse gebruik van het woord logos is te vinden in het Evangelie volgens Johannes 1,1-4, verwijzend naar het allereerste begin van de wereld zoals wij die kennen, zoals beschreven in Genesis 1,1. Principieel in het begrip logos is dat een zekere ordening in de schepping en ons denken ons in staat stelt tot uitleg, verklaring, conversatie en dus relatie.
Verantwoording is dus niet een morele plicht van het ene individu naar het andere, maar een essentie van ons zijn als mensen onder elkaar.
In dit licht is het bedrog van Ananias en Saffira interessant. De vroege Kerk functioneerde als een gemeenschap van vrijwillig gedeelde bezittingen, en het bedrog van Ananias en Saffira ondermijnde deze eenheid. Niemand eiste van hen dat ze hun grond verkochten en de opbrengst afstonden aan de Kerk. Het probleem was de oneerlijke verantwoording erover en de verstoring van onderlinge relaties.
Wat betekent dit voor de vraag naar het ‘mens zijn’ in het licht van een steeds menselijkere technologie?
Het idee van logos benadrukt dat mensen aan elkaar kunnen uitleggen wat ze doen en waarom ze dat doen. Die basale vaardigheid bepaalt hun ‘mens zijn’. Als ik uitleg wat ik doe en waarom ik dat doe, probeer ik niet alleen mijn handelen moreel te verantwoorden, maar probeer ik vooral de ander mee te laten meeleven in wat ik doe.
Het is niet ‘ik ten opzichte van de andere ik’, maar ‘ik samen met die andere ik’. Je zou kunnen zeggen dat ik me niet verantwoord aan jou, maar dat ik mijn verantwoordelijkheid met jou deel.
Dit heeft betekenis voor de discussie die de huidige technologische vooruitgang, met AI voorop, losmaakt en de manier waarop we daartegen ons ‘mens zijn’ zouden moeten willen beschermen. Het is niet genoeg om ons dogmatisch te verschansen achter de nu eenmaal gegeven nostalgische en romantische opvattingen over ‘mens zijn’.
Verantwoording is dus niet een morele plicht van het ene individu naar het andere, maar een essentie van ons zijn als mensen onder elkaar.
De techniek zal zich daaraan weinig gelegen laten liggen en ons voortdurend verbazen over haar ‘menselijke’ eigenschappen en vaardigheden. De eigenschappen en vaardigheden die we nu als typisch menselijk zien, zullen hierdoor hun dogmatische kracht verliezen. Het star eraan vasthouden zal leiden tot een verkrampt debat tussen degenen de technologische utopieën verkondigen en degenen die deze proberen tegen te houden op traditionele gronden.
Zij zullen elkaar nooit begrijpen.
Daarmee is ook het maatschappelijk debat over technologie en AI niet geholpen. Dat debat moet wel nodig worden gevoerd. Te midden van de technologische revolutie die ons omgeeft, is de maatschappelijke vraag naar verantwoording en verantwoordelijkheid pregnanter dan ooit.
Of het nu gaat om overheidsbeleid, keuzes op het gebied van medische techniek of het gedrag van bedrijven: de opmars van technologie op al deze vlakken dringt ons de vraag naar menselijke verantwoordelijkheid op.
Krampachtig vasthouden aan traditionele ‘menselijke’ waarden helpt hier niet bij. Sterker nog, het beschouwen van technologie als de opponent van de mens kan ertoe leiden dat mensen zich van hun verantwoordingsplicht vrijgepleit achten. Als ik als mens maar een klein radertje ben in een massaal technologisch systeem, wat kan mij dan worden aangerekend?
Omgekeerd moet de mens ook niet capituleren voor wetenschap en techniek. Dat zou gebeuren als de mens zich, te midden van alle wetenschap en techniek, zelf als technisch of biochemisch systeem gaat zien, dat toevallig geëvolueerd is zonder diepere betekenis of belang.
Bezinning op de fundamentele menselijk roeping en neiging tot verantwoording voorkomt dat de discussie waar we ons nu in moeten begeven snel in een impasse raakt. Het is in dit kader niet zomaar interessant, maar ook belangrijk en nuttig om de bronnen van het christendom te onderzoeken, te herontdekken en te ontsluiten naar een maatschappij die vraagt om uitleg, visie, hoop en duiding.
Frank Hartmann is filosoof en sinds 1 juli als hoogleraar Accounting verbonden aan NorthEastern University in Boston. Hilco van Elten is universitair hoofddocent Management Accounting & Control aan de Vrije Universiteit Amsterdam en als opleidingsdirecteur verbonden aan het Zijlstra Center.
