Om de weg naar Santiago de Compostella te ervaren hoef je niet perse naar Spanje af te zakken. In museum Krona in Uden waan je je deze zomer een pelgrim op de Camino.
Gelijk aan het begin verwelkomt de heilige Jacobus je in de vorm van een prachtig houten beeld en kun je kiezen als welk type wandelaar je de tocht wilt gaan maken: als avonturier, als vagebond, zoekende, optimist, wandelaar of fietser. De juiste wandelstok kun je daarvoor ter hand nemen.
Daarmee begin je in de vorm van ganzenbord spelen aan het pelgrimeren, maar die manier is zeker niet verplicht om de tentoonstelling op een mooie, indrukwekkende manier te ervaren. Het is wel een creatieve, originele benadering – met het risico dat je door het enthousiasme van het spel aan het einde niet alles van de expositie hebt gezien. Een goede reden om nog eens extra terug te komen.
Er zijn vele wegen naar Rome en ook vele wegen naar Santiago de Compostella. Dat was in de middeleeuwen al zo, vermoedt men, maar zeker in de twintigste eeuw: toen werden er al vier hoofdwegen in Frankrijk aangegeven.
In het museum wordt de reis, die in werkelijkheid achthonderd kilometer lang is, verdeeld over een blauwe loper met 63 velden. In plaats van vermoeid en met blaren kom je hier spiritueel verrijkt aan, want door verhalen, video’s, fotografie en (kunst)voorwerpen is de Camino in Uden tot leven gekomen.
Er zijn prachtige objecten te bewonderen: indrukwekkende foto’s van Maarten Hoek en Horacio Sormani, middeleeuwse laarzen, de apostel Jacobus als pelgrim, een houtsnede uit het prekenboek Der Schatzbehalter en als vanzelfsprekend een jacobsschelp. Verder is er het bijzondere drieluik Het Galgenwonder, dat een bekend overgeleverd wonder van Jacobus verbeeldt.
Ook te zien is de film The Way, waarin een vader de sporen volgt van zijn zoon, die tijdens de Camino om het leven kwam. Hij probeert de beweegredenen van zijn zoon te begrijpen en zijn verdriet over diens dood te overwinnen.
Er is tevens een uniek zilveren reliekbeeld van Jacobus de Meerdere te bewonderen uit de eerste helft van de vijftiende eeuw, geleend uit de schatkamer van de O.L.V.-Geboortebasiliek uit Tongeren. Het beeld illustreert hoe pelgrims onderweg tastbaar in contact wilden komen met herinneringen aan heiligen. Langs wegen verschenen kerken, kapellen en gasthuizen, waardoor steden en dorpen langs de routes religieus en economisch groeiden.
Een paxtafel was mij nog niet bekend, maar is hier prachtig te zien. In de middeleeuwen werden paxtafels gebruikt om tijdens de Mis de vredeskus aan elkaar door te geven. De tafel werd gekust, schoongeveegd en doorgegeven aan de volgende gelovige.
Er is ook een stijlvol klein ivoren reliëf te bewonderen: Maria met Christuskind staande tussen Christoffel en Sint-Jacobus. Het diende als hulpmiddel bij de dagelijkse devotie. Christoffel en Sint-Jacobus waren beiden beschermers van reizigers.
Christoffel waakte over de fysieke veiligheid onderweg, Jacobus was de beschermheilige van pelgrims. Niet verwonderlijk dat zij hun kerkelijke feestdag op 25 juli delen. Maria verbond hen als hemelse bemiddelaar voor lichaam en ziel.
Bijzonder is de foto De schaduw als metgezel van Horacio Sormani en de tekst van André Witlox erbij. Het enige beeld dat de pelgrim van zichzelf tijdens zijn tocht heeft, is dat van zijn schaduw. Veel pelgrims fotograferen dan ook hun schaduw, hun eeuwige metgezel.
Een andere metgezel is de stok. De apostel Jacobus wordt in de vroegste afbeeldingen er al mee afgebeeld, maar moderne pelgrims gebruiken die ook. En de redenen zijn nog altijd dezelfde: steun, ritme en verweer tegen loslopende honden. Ook een rugzak, een kalebas en een schelp zijn voor de Caminoloper van nu dezelfde symbolen als voor zijn middeleeuwse voorganger.
In de middeleeuwen organiseerden pelgrims zich in broederschappen. De meeste verdwenen aan het einde van de Reformatie. Roermond vormt daarop een uitzondering, want daar is de broederschap in 2000 heropgericht.
Een mooi aandachtspunt in de tentoonstelling zijn de foto’s van de mensen achter de vele duizenden pelgrims: de schoonmakers, de koks, het personeel van de toeristenbureaus, de verpleegsters, die onderweg de pelgrims in de dorpen en herbergen gaande houden. De fotoserie Een weg van sterren is in het Heilig Jaar 2010 gemaakt door Wiesje Peels, terwijl zij zelf de Camino wandelde.
Het enige beeld dat de pelgrim van zichzelf tijdens zijn tocht heeft, is dat van zijn schaduw
Enkele boeken mogen niet ontbreken, namelijk Pelgrim zonder God, van Herman Vuijsje en de pelgrimsgids van pastoor Elias Valiña Sampedro. Laatstgenoemde heeft het grootste stempel gedrukt op de moderne Camino. Hij begon in 1957 met het restaureren van de route, de opbouw van pelgrimsverblijven en het opnieuw in kaart brengen van de weg.
Hij schilderde honderden inmiddels iconische gele pijlen op bomen, rotsen en muren. Toen men hem eens vroeg wat hij aan het doen was, antwoordde hij droog: “Ik bereid een invasie voor.” Die invasie is er gekomen.
De pelgrimage naar Santiago leidt soms tot radicale besluiten. Er zijn talloze voorbeelden van te noemen. In deze tentoonstelling staat de ommekeer van Birgitta van Zweden centraal. In 1341 en 1342 pelgrimeren haar man en zij naar Santiago.
Op de terugreis nemen zij een radicale beslissing: ze gaan intreden in een klooster. Haar man sterft kort na dit besluit, maar Birgitta treedt in. Daar ontvangt zij een visioen waarin haar opgedragen wordt een orde te stichten.
Het eerste klooster, in Vadstena, wordt enkele jaren na haar dood ingezegend. Op de deuren tussen het klooster en het museum zijn in zes panelen de belangrijkste gebeurtenissen uit haar leven weergegeven.
Er wordt een mooie gelijkenis getrokken tussen het ganzenbordspel en het lopen van de Camino: perioden van geluk en vooruitgang, van tegenspoed en depressie. Ook de korte uitleg over veld 58 – ‘De dood’ – en veld 42 – ‘Het doolhof’ – zijn interessant genoeg om er de tentoonstelling voor te gaan bezoeken.
Ook jongeren hebben de Camino gelopen. Tegen het einde worden we als bezoeker nog verwend met een prachtige gravure van de veertien jaar oude Lucas van Leyden (1494-1533). Heel verrassend is de strafbedevaart van dertien kilometer die havo 4-scholier Teun de Wilt in 2009 van Uden naar Handel liep. Daarover is een documentaire van zes minuten te bekijken.
Pelgrims wilden ook een tastbare herinnering. Die waren er in de vorm van metalen draagtekens, insignes en vrijgeleidebrieven, terwijl de moderne Camino het pelgrimspaspoort heeft. Aan het einde van een tocht van weken of maanden zijn dan de torens van de kathedraal van Santiago in zicht en ervaart men intense emoties.
Die worden nog verdiept tijdens de pelgrimsmis door het heen en weer slingeren van de Botafumeiro, het beroemde, 62 kilo zware wierrookvat, en het omhelzen van het Jacobusbeeld achter het hoofdaltaar, vaste rituelen die teruggaan tot de veertiende eeuw.
Blijft de vraag: wat beweegt de pelgrim? De pelgrim van vroeger wilde middels boetedoening en barmhartigheid het hemelse Jeruzalem bereiken. Hij liep heen én terug, stond bloot aan meer gevaren, geloofde in de bijstand van heiligen.
Boetedoening is anno nu niet meer de motivatie. De huidige wandelaar wil een uitdaging. Op sportief vlak, soms op weg naar een nieuwe stap in zijn leven. De pelgrims vroeger en nu ervaren ontmoeting, cultuur, natuur, bezinning, tegenslag, ergernis, fysieke en psychische uitputting. De ene loopt voor zichzelf, de ander voor een ander.
Eén gegeven is wel duidelijk: De weg van sterren verandert iedere pelgrim, zo ook mij in museum Krona in Uden.
De tentoonstelling De Camino. De reis van je leven is tot en met 25 oktober te zien in museum Krona in Uden.
