De invloed van paus Franciscus’ ‘groene’ encycliek Laudato si’ op katholieke organisaties is groot, blijkt uit een breed Europees onderzoek. Het bewustzijn over ecologie is in negen jaar sterk gegroeid, maar tegelijkertijd valt er nog veel te winnen.
Op 24 mei 2015 publiceerde paus Franciscus zijn encycliek Laudato si’, waarin hij schreef over de manier waarop de zorg voor de schepping en de zorg voor de armen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Met Laudato si’ leek de lente te zijn aangebroken in de katholieke Kerk, die door de encycliek steeds groener begon te kleuren.
Dat Laudato si’ niet alleen ogenschijnlijk maar ook daadwerkelijk impact op de Kerk heeft gehad, bewijst het onderzoeksrapport van de Europese Laudato Si’ Alliantie (ELSiA) dat dinsdag verschenen is. Katholieke organisaties, waaronder parochies, maatschappelijke organisaties en kloosters, uit heel Europa hebben in het onderzoek aangegeven wat het effect van Laudato si’ is geweest op hun omgang met duurzaamheid.
Het effect blijkt groot: 95 procent van alle organisaties geeft aan beïnvloed te zijn. Ruim een derde geeft aan dat dat tot grote veranderingen heeft geleid.
“Dit rapport bevestigt het vermoeden dat de encycliek Laudato si’ een radicale impact heeft op katholieke initiatieven”, aldus Laura Morosini, Europees programmadirecteur van de Laudato si’-beweging. “Er gebeurt iets nieuws in de Kerk.”
Jurijn Timon de Vos, projectcoördinator van de Laudato Si’ Alliantie Nederland, ziet het beeld dat het Europese rapport schetst ook in Nederland terug. “We zien dat er sinds 2015 een beweging is ontstaan, voornamelijk gedragen door vrijwilligers. Dit rapport bevestigt het beeld dat wij al hadden: dat katholieken zich interesseren voor dit thema.”
Dat past volgens hem ook bij de geschiedenis van de Alliantie, die door de bisschoppen en de Konferentie voor in Nederland gevestigde Religieuzen (KNR) opgericht is. “Wij zijn van bovenaf opgericht en proberen ook steeds meer lokale gemeenschappen te bereiken, en die gemeenschappen bereiken ook ons.”
In het rapport geven respondenten aan te verwachten dat het belang van ecologie in de Kerk in de toekomst alleen maar verder zal toenemen. Dat vindt De Vos een belangrijke conclusie, “want dat bemoedigt ons in onze missie”.
Op financieel vlak is er wel nog veel te winnen, blijkt uit het rapport: meer dan de helft van de organisaties besteedt minder dan tien procent van het budget aan groene initiatieven. De Vos denkt dat het beschikbare geld beter kan worden aangesproken, maar hij vindt ook dat parochies en andere organisaties zich niet blind moeten staren op het financiële plaatje.
“Als het over geld gaat, wordt Laudato si’ in veel gevallen te smal benaderd”, legt hij uit. “Parochies vragen me bijvoorbeeld hoe ze zonnepanelen moeten betalen als ze het geld er niet voor hebben, maar Laudato si’ gaat verder dan zonnepanelen: het gaat, zoals de paus het zegt, om een ecologische ommekeer en mentaliteitsverandering.”
De praktische kant van verduurzaming en geld zijn niet onbelangrijk, maar volgens De Vos moet ook vooral “tot in de haarvaten van de Kerk doordringen dat de schepping ertoe doet”. Als een organisatie daar eenmaal van overtuigd is, lukt het vaak wel om de benodigde financiële middelen bij elkaar te krijgen, denkt hij.
Mensen kunnen ook moedeloos raken, alsof ze vechten tegen de bierkaai.
“Bijvoorbeeld bij een lokale caritasinstelling”, vervolgt hij. “Tot mijn grote spijt zitten die vaak op hun geld. Laudato si’ is ook sterk gericht op het sociale aspect, op zorg voor de zwakkeren; dat is voor een caritasinstelling natuurlijk heel interessant.”
Morosini geeft aan dat de Scheppingsperiode in Europa goed opgepakt wordt: twee derde van de respondenten schenkt al aandacht aan dit initiatief, waarbij tussen 1 september en 4 oktober (de feestdag van Franciscus van Assisi, patroonheilige van de schepping) kerken worden uitgenodigd om in de liturgie en in het parochieleven aandacht aan de schepping te besteden.
De Scheppingsperiode is een “handzaam haakje” om betrokkenheid bij de schepping aan op te hangen, ziet ook De Vos. “Daar gaan wij ook verder op inzetten.” Hij raadt geloofsgemeenschappen die pas net bezig zijn met het thema aan om de Scheppingsperiode als stapsteen te gebruiken: “Je hoeft niet meteen van nul naar honderd, maar kunt die periode gebruiken als aanleiding om wat activiteiten te organiseren.”
Daarnaast acht hij de conclusie dat 63 procent van de bevraagden vindt dat er nog veel moet gebeuren belangrijk voor Nederland. “Aan de ene kant zie ik daar een grote drang tot handelen, dat is positief, maar mensen kunnen ook moedeloos raken, alsof ze vechten tegen de bierkaai.”
Daar probeert de Laudato Si’ Alliantie Nederland ook oog voor te hebben, bijvoorbeeld door ondersteuningsdagen te bieden, “zodat de mensen die hiermee bezig zijn weten dat ze er niet alleen voor staan”.
Het hoofdlijnenakkoord dat de PVV, de VVD, de BBB en het NSC vorige week naar buiten brachten, doet vermoeden dat het klimaatbeleid in Nederland eerder meer dan minder onder druk komt te staan. Zo willen de partijen de Natura2000-gebieden “herijken” en de regels rond mest en stikstof verruimen.
Wij kunnen onze rol pakken, juist als de overheid dreigt te verzaken.
“De overheid is een belangrijke speler in de klimaattransitie, dus het valt te betreuren dat dit kabinet in wording met plannen komt die bijvoorbeeld fossiele subsidies doen terugkeren en geld weghalen bij de benodigde transitie”, zegt De Vos.
Toch laat hij zich daardoor niet ontmoedigen. “De ecologische ommekeer hangt niet af van de overheid. Daarom vind ik de boodschap uit het rapport bemoedigend dat organisaties hard aan het werk zijn. Het maatschappelijk middenveld wil hier een rol pakken.”
“De overheid is van belang, maar laten we haar met een stukje katholiek relativeringsvermogen niet te groot maken: we kunnen onze rol pakken, juist als de overheid dreigt te verzaken. Als de overheid andere prioriteiten heeft, betekent dat niet dat wij onze prioriteiten moeten veranderen.”
