Scheef ligt hij op de roze knielbank. Een duidelijk gebruikte Bijbel. Het goud op de snee is bekrast. Aan de randen van sommige pagina’s, zo ongeveer bij de psalmen, is het goud helemaal weg. De rode kaft? Gedeukt en gebogen. Het is de Bijbel van paus Leo XIV.
De Bijbel van de paus was te zien in een eerder dit jaar gepubliceerde video van het Vaticaan. Een meditatie met als titel: Voor het gebed met het Woord van God.
Hierin stond de paus stil bij zijn gebedsintentie voor de maand januari. De video is opgenomen in de Cappella di San Pellegrino in Rome. Na een kniebuiging gaat de paus zitten. Met beide handen pakt hij de Bijbel op. En hij bidt.
Nog steeds is de camera vol focus op deze Bijbel. Het lijkt haast alsof het Vaticaan wil dat we aandachtig naar zijn Bijbel kijken…
Het boek valt open op het tweede deel van het eerste hoofdstuk van het Evangelie volgens Johannes. We zien de teksten over de doop van de Heer en de roeping van de eerste leerlingen. De Bijbel die paus Leo XIV hier leest, is de Saint Joseph Bible in de NABRE-vertaling (New American Bible Revised Edition).
De NABRE staat bekend als een toegankelijke vertaling, inclusief uitvoerige voetnoten met historisch-kritische uitleg. Het oudere broertje, de NAB, is de basis voor het lectionarium in de Verenigde Staten.
Terwijl de paus bidt, blijven mijn gedachten bij zijn Bijbel. Er komt een vraag in mij op: waarom gebruikt hij juist deze Bijbel? Er bestaan tientallen Engelstalige katholieke bijbelvertalingen, zoals de RSV-2CE of de Douay-Rheims. Zegt deze keuze iets over het pontificaat van Leo XIV?
Van topsporters weten we ieder detail uit hun leven. Hun favoriete sportdrank, de schoenen die ze dragen, de auto waar ze in rijden. Ze vormen het fundament van hun leven en dragen dat ook zo uit: een overwinning wordt niet zelden, soms omslachtig, opgedragen aan die ene sponsor die alles voor hen betekent.
Over pausen is natuurlijk ook veel bekend: hun theologie, hun beleid, hun reizen. Soms zelfs hun schoenen. Maar over de persoonlijke omgang van een paus met een specifieke Bijbel? Vrijwel niets.
De bewuste bijbelvertaling verscheen in 2011. Robert Prevost, dan nog een vijftiger en in Chicago provinciaal van de orde der augustijnen, moet ergens dit exemplaar hebben gekocht. Misschien wel in een katholieke boekenwinkel, waar de medewerkers vol vreugde hebben rondgedanst na het zien van de video van het Vaticaan. “Die Bijbel is van ons”, hoor je ze al jubelen. Maar we weten het simpelweg niet.
De paus kijkt ondertussen naar beneden, naar zijn Bijbel. Het leeslint ligt pontificaal over de rechterpagina, waar zijn ogen op lijken te vallen. Van deze pagina zijn alleen de voetnoten zichtbaar. En dan gebeurt er iets opmerkelijks. Hij fronst zijn wenkbrauwen, met die kenmerkende glimlach. Alsof een voetnoot hem verrast. Het is niet helemaal te zien wat de voetnoten op de bewuste pagina zeggen.
Eentje op de linkerpagina springt er wel uit, bij vers 24 over “sommige farizeeën”. “Andere vertalingen (…) begrijpen de grammaticale constructie niet”, is hier te lezen. Misunderstand, staat er letterlijk. Een vrije forse kwalificatie richting andere vertalingen.
Iets vergelijkbaars kunnen Nederlandstalige katholieken soms ook vinden in de Willibrordvertaling uit 2012. Ook daar worden vertaalkeuzes soms stevig toegelicht, en staat er in een voetnoot bij het Johannesevangelie zelfs dat andere vertalers iets “over het hoofd zien”.
Misschien denkt de paus er ook wel het zijne van.
Hoe nu verder in deze speurtocht? Een hint van de focus die Leo XIV in het omgaan met de Bijbel wil leggen, gaf hij tijdens een ontmoeting met de internationale Katholieke Bijbelfederatie (CBF) op 17 november vorig jaar.
Hij benadrukte hoe essentieel het is dat alle gelovigen gemakkelijk toegang hebben tot de Heilige Schrift. “In dit verband”, zei hij, “blijven vertalingen van de Schrift onmisbaar.”
Daar voegde hij aan toe: “Uiteindelijk is het uw zending om ‘levende brieven’ te worden, niet geschreven met inkt maar met de Geest van de levende God, en zo te getuigen dat het Woord van God het laatste woord heeft te midden van de vele stemmen die onze wereld vullen.”
Die woorden sluiten aan bij wat zijn voorganger Franciscus in 2020 schreef in een apostolische brief. Dat jaar was het 1600 jaar geleden dat de heilige Hiëronymus stierf, de man die de Vulgaat – een belangrijke bijbelvertaling naar het Latijn – maakte.
Franciscus herinnerde aan Hiëronymus’ kerninzicht dat “wie de Schrift niet kent, Christus niet kent”. Daarmee onderstreepte de paus dat het lezen van de Bijbel geen esthetische of louter intellectuele oefening is, maar een weg tot ontmoeting.
Paus Leo XIV lijkt ons vooral uit te nodigen tot verwondering over de Bijbel, die in zoveel vormen en vertalingen tot ons komt.
De paus ging zelfs nog verder door het vertaalwerk zelf theologisch te duiden. Vertalen, schreef hij, is een daad van gastvrijheid. Zonder vertaling sluiten mensen en gemeenschappen zich voor elkaar af; met vertaling worden bruggen gebouwd. Waar taal niet wordt verstaan, groeit wantrouwen; waar vertaald wordt, ontstaat ontmoeting.
De keuze van een vertaling staat kortom altijd in dienst van verstaanbaarheid en verkondiging, niet van persoonlijke voorkeur. Misschien ligt daarin de diepere samenhang tussen de gebutste en gedeukte Bijbel op de kerkbank in de Cappella di San Pellegrino en de woorden van de pausen. De Schrift is geen bezit, benadrukt de Kerk, maar een plaats van ontmoeting.
Paus Leo XIV lijkt ons vooral uit te nodigen tot verwondering over de Bijbel, die in zoveel vormen en vertalingen tot ons komt. En die verwondering mag leiden tot het verlangen om werkelijk te luisteren naar wat de Schrift bevat: Gods Woord.
We hoeven dus niet precies dezelfde editie als onze paus te kopen, maar mogen de Schrift wel zelf ter hand nemen. Vol vertrouwen, met twee handen, net als de paus. Om vervolgens te lezen, te overdenken en te groeien in ons geloof.
Als dát de boodschap was van de video en de opvallende focus op de Bijbel van de paus, dan is deze zeer geslaagd.
Jesse Reith is journalist en schrijver. Hij werkt onder meer voor de Nederlands-Belgische provincie van de dominicanen en presenteert de katholieke podcast De Herbergiers.
