De Canadese priester James Mallon schreef het boek Als God renoveert. Binnen de Nederlandse Kerk vormt zijn model een veelgebruikte aanpak voor noodlijdende parochies. Onlangs was Mallon in Nederland voor een conferentie over parochievernieuwing, waar zijn ideeën opnieuw brede aandacht kregen.

Het centrale idee van Mallon is dat veel kerken altijd al ‘onderhoudskerken’ zijn geweest, een verschijnsel dat al eerder door theologen en bisschoppen is aangekaart. Parochies zijn dan alleen gefocust op behoud van activiteiten en gebouwen, terwijl de maatschappij om hen verandert.

Nieuwe leerlingen

Parochies moeten daarom opnieuw missionair worden, stelt Mallon, en zich richten op het maken van nieuwe leerlingen van Jezus. Evangelisatie, goed leiderschap en ruimte voor de Heilige Geest vormen volgens Mallon de drie pijlers om een parochie weer op te laten bloeien.

Uw boek over parochievernieuwing verscheen in 2014. Slaat het model elf jaar later nog aan?

“Dit model is geen programma. Het is gebaseerd op de overtuiging dat wanneer een parochie gezond is, deze zal groeien en vruchten zal voortbrengen. De centrale rol van evangelisatie, leiderschap en ruimte voor de Heilige Geest maken echt het verschil. Dat baseer ik op een beleefde ervaring. Deze drie principes zijn overal toepasbaar. We hebben contact met parochies in 103 landen wereldwijd.

“Elke lokale kerk is anders. Maar we hebben overal hetzelfde probleem: klerikalisme en het idee dat evangelisatie optioneel is. Klerikalisme is een probleem dat niet alleen bij priesters zit, maar ook bij leken. Het verzwakt de missionaire kracht van de Kerk. Daarnaast leeft het idee dat evangelisatie een optie is. De Kerk heeft een identiteitscrisis: we beseffen niet dat missie het wezen van de Kerk is.”

Hoe wordt het model ontvangen binnen de Nederlandse Kerk?

“De twee conferenties die ik hier heb bijgewoond waren de best georganiseerde ter wereld. Ik zie een enorm momentum voor de Nederlandse Kerk. Kijk naar alle jonge priesters die op de laatste conferentie waren; dat moet een aanzienlijk deel van de priesters in het land zijn geweest. Nederland reageert als een van de besten op de suggesties uit het boek. Geseculariseerde landen als Nederland staan vaak opener voor onze boodschap.”

Als God renoveert, de Nederlandse vertaling van Mallons boek, is volgens de uitgeverij “wereldwijd hét standaardwerk in geloofsopbouw”. Zijn aanpak wordt alom gepromoot binnen de kerkprovincie. De Nederlandse bisschoppen steunen zijn model, enkelen van hen waren aanwezig op de meest recente Missionaire Parochieconferentie, die op 12 en 13 maart in Veenendaal plaatsvond.

Aandachtspunten

Maar er zijn ook aandachtspunten. In sommige kerkelijke kringen wordt het gedachtegoed van de Canadese priester op zo’n wijze geprezen dat het haast lijkt alsof het de enige reddingsboei is voor de Nederlandse Kerk. Daarnaast wijzen critici op de risico’s van de sterke beïnvloeding door management- en bedrijfsmodellen.

Marc Steen, priester van het bisdom Brugge en emeritus-professor pastorale theologie aan de KU Leuven, noemt Mallons aanpak “herkenbaar, inspirerend en uitdagend”, maar biedt ook een aantal kritische bedenkingen.

CEO of manager

“Riskeert de pastoor niet een soort CEO of manager te worden?” vraagt Steen zich onder meer af. “Gaat dit niet ten koste van zijn herderlijke nabijheid aan mensen? Dat Gods genade in en doorheen zwakheid werkt, beschrijft Mallon weliswaar mooi in het slot van zijn boek, maar hij kan dat idee moeilijk verbinden met broze geloofsgemeenschappen.”

Mallon wijst het idee af dat alles afhankelijk is van de priester, maar niet zijn centrale rol in een parochie. “Welke parochie is niet afhankelijk van de priester? We zijn een hiërarchische Kerk, geleid door priesters. Parochies en priesters zijn als een hond en zijn baasje. Als ze lang genoeg samen zijn, lijken ze op elkaar. Anderzijds: wanneer een priester zijn leiderschap deelt met een team, berust die verantwoordelijkheid niet meer alleen op hem.”

Stel, een parochie heeft een priester die niet voldoende kwaliteiten heeft. Kan een parochie dan alsnog opbloeien?

“Ik kan voorbeelden noemen van parochies die heel succesvol zijn geworden, hoewel de priester daar geen charismatisch persoon is. Als het bijvoorbeeld gaat om preken heeft niet iedere priester dezelfde gave, maar iedere priester heeft wel de capaciteiten om beter te preken.

“Priesters kunnen bijvoorbeeld feedback van anderen in een team krijgen om het preken te verbeteren. Maar passie, ijver en nederigheid zijn belangrijker. Als een priester nederig en gedreven is, kan hij, ook al is hij misschien niet zo begaafd, mensen om zich heen verzamelen die hem kunnen helpen.”

U legt de nadruk op het maken van nieuwe leerlingen van Jezus. Is het niet ten eerste belangrijk dat wij onszelf herevangeliseren om vervolgens getuigen te kunnen zijn? Dus ook de priester, het leiderschapsteam en de parochie?

“De Kerk spreekt over de universele roeping tot heiligheid en missie. Dat is onze roeping als gedoopten. Een parochie blijft gezond wanneer deze twee roepingen niet van elkaar worden gescheiden. Soms denken parochies dat ze eerst de eigen mensen moeten vormen voordat ze op missie gaan.

“Laten we een jaar of twee onszelf voorbereiden om heel heilig te worden, is het idee. Dan pas gaan we op zoek naar nieuwe leerlingen. Dat werkt niet, omdat je dan missie van heiligheid scheidt. Parochies moeten meteen evangeliseren. Terwijl ze dit doen, kunnen ze mensen vormen.”

Bedoelt u dat het herevangeliseren geen prioriteit moet hebben? Waarom zou de focus op mensen buiten de Kerk effectiever zijn dan eerst de eigen gemeenschap te vernieuwen?

“Sommige parochies zien Alpha-cursussen als een manier om de eigen mensen eerst te evangeliseren, voordat men naar buiten treedt. Daar ben ik het totaal niet mee eens; het is een verschrikkelijk idee. Is de missie van de Kerk onderhoud of missie? De schapen voeden of vissen vangen? Alpha is een gereedschap om vissen te vangen.

“Wanneer een parochie het gebruikt voor geëngageerde parochianen, wordt het een gereedschap om schapen te voeden. Wat bedoeld is om mensen van buiten de Kerk te bereiken, vervalt tot een clubje geselecteerde katholieken die in een kring over hun eigen geloof praten. Dan beperk je de missionaire capaciteit van Alpha.

“Ook de mensen binnen de Kerk moeten geëvangeliseerd worden. Er zijn veel katholieken die naar de kerk gaan maar de Heer niet persoonlijk kennen, de Heilige Geest niet hebben ervaren of het Evangelie niet begrijpen. De beste manier voor die interne transformatie is te beginnen met het bereiken van de mensen buiten de Kerk.”

U beveelt vooral de Alpha-cursus aan. Maar wanneer deze cursus eindigt, hebben parochies moeite om nieuwe katholieken vast te houden. Zijn er ook andere manieren om nieuwe mensen te bereiken en te vormen in het geloof?

“Je moet na een Alpha-cursus een plan hebben voor het vervolg. Wanneer je een kind ter wereld brengt, betekent dat niet dat jouw werk als ouder erop zit. Je moet het kind opvoeden. Gemeenschap is belangrijk zodat mensen niet verloren gaan, zeker niet in een grote parochie. Je moet mensen begeleiden op hun spirituele reis, je wilt dat mensen hun geloof verdiepen. Je zou bijvoorbeeld een plan kunnen maken voor catechese.”

In sommige parochies krijgt het model een veeleisend karakter. Ouders en kinderen wordt bijvoorbeeld gevraagd zich langdurig te engageren in meerjarige vormseltrajecten, vaak op verschillende en ver uit elkaar liggende locaties. In hoeverre zijn deze verwachtingen haalbaar in de praktijk?

“Ik ben hier niet bekend mee. Wij bieden een aantal principes, parochies moeten uiteindelijk zelf uitzoeken hoe ze de sacramenten voorbereiden. Sacramenten moeten wel afgestemd worden binnen de grotere roeping om leerlingen te maken. De meeste kinderen die worden voorbereid op de sacramenten komen uit gezinnen zonder binding met de Kerk. Dit vormt een uitdaging, vooral bij de eerste Communie, een sacrament van initiëren in het kerkelijk leven. We moeten daarom ons model veranderen.”