Ze correspondeerde met de groten der aarde en was niet bang om de Duitse keizer bestraffend toe te spreken. Hildegard van Bingen (1098-1179) was een vrouw met grote invloed. Haar geschriften hebben nog steeds betekenis voor ons; Kitty Bouwman maakt die toegankelijk voor hedendaagse lezers.
“Veel mensen realiseren zich niet dat de echt serieuze studie van Hildegards werk en haar gedachten eigenlijk pas vijftig jaar geleden begon.” Pas toen kwam onomstotelijk vast te staan dat de teksten die aan haar werden toegeschreven ook daadwerkelijk van haar afkomstig waren. “Schandalig”, noemt Kitty Bouwman dat.
Als ze een man was geweest, dan had dat onderzoek niet hoeven plaats te vinden. “Maar ik ben blij dat er nu meer aandacht is voor haar werk. Er verschijnen bloemlezingen die haar werk toegankelijk maken. Maar haar werk bestuderen gaat voor veel mensen nog een brug te ver. Ook al omdat nog niet alles vanuit het Latijn in het Nederlands is vertaald.”
Begin jaren tachtig kwam Kitty Bouwman in aanraking met haar werk en met de miniaturen die in de middeleeuwse handschriften van haar werk aangebracht waren. “Die spraken mij meteen aan.” Ze raakte betrokken bij een studiegroep die allerlei aspecten van het werk van Hildegard bestudeerde. “Gedurende zo’n twintig jaar hebben we vanuit verschillende disciplines haar werk bestudeerd en diverse bundels uitgegeven.”
Daarna bleef Bouwman zich verdiepen in de geschriften van Hildegard. Ze bestudeerde de oorspronkelijke teksten, want vertalingen zijn niet altijd accuraat. Zelfs werden de originele Latijnse teksten ‘verbeterd’. In een van de visioenen van Hildegard is sprake van de moederliefde van God, dilectio maternalis in het Latijn.
Dat moest natuurlijk vaderliefde zijn, zo meende men: daar werd dilectio paternalis van gemaakt. Maar daar gaat het visioen niet over, stelde Bouwman vast. “De moederliefde van God ontsluit zich als een liefde die de mens omhelst en de ziel opent voor de liefde. Dat is prachtig.” Het is een beeld van God dat in de tijd van Hildegard heel gewoon was, maar dat daarna is vervangen door het beeld van een mannelijke God.
Twee begrippen staan centraal in het boek van Bouwman: Caritas en Wijsheid. “Deus caritas est. God is liefde. In de twaalfde eeuw werd die caritas gepersonifieerd als moeder en als vrouw. Je vindt het ook bij andere auteurs uit die tijd, zoals Bernardus van Clairvaux en bij Hadewijch: ‘Vrouwe Minne’. Ook bij Hildegard vind je die vrouwelijke personificatie van de liefde.”
Vrouwe Wijsheid heeft stevige wortels in het Oude Testament, met name in wijsheidsgeschriften als Spreuken, de Wijsheid van Salomo en de Wijsheid van Jezus Sirach. “Vrouwe Wijsheid is de gastvrouw die maaltijden bereidt en verschaft.
Zij nodigt haar gasten uit het brood te eten en haar wijn te drinken. In de Eucharistie is die functie overgeheveld naar de priester. Het zou mooi zijn als dat weer wat rechtgetrokken kan worden.” Vrouwen hebben in alle tijden gezorgd voor voedsel, voor de armen, voor de zieken in de gemeenschap. Dat is een belangrijke rol van vrouwen door de eeuwen heen.
'Ze stelde dat de clerus zich meer bezighield met geld en macht dan met hun pastorale verantwoordelijkheden. Ze riep hen op om zich als een hoeksteen van de geloofsgemeenschap te gedragen'
Wijsheid valt niet samen met God, maar is verbonden met God als een geliefde, zij woont bij God. “Dat is helemaal gebaseerd op de bijbelse wijsheidsliteratuur. Die zijn wij een beetje kwijtgeraakt. Als mensen over God spreken, ervaren ze vaak iets van licht, liefde, een bron. Dat vind je dus ook in de Bijbel.
Maar het is net alsof wij dat kwijt zijn geraakt; het zou mooi zijn als dat weer een kans zou krijgen.” Op basis van de geschriften van Hildegard schetst Bouwman zo een inclusiever beeld van God. Dat gaat veel verder dan het toeschrijven van vrouwelijke eigenschappen aan God. “Dan krijg je iets als: ‘Onze Vader in de hemel en Onze Moeder die voor ons zorgt’. De moeder krijgt dan weer stereotiepe eigenschappen als zorgen en voeden.
De wijsheidsliteratuur heeft het over een geest die verstandig is en heilig, uniek, veelzijdig, verfijnd, subtiel, beweeglijk, helder, rein, toegankelijk, onkwetsbaar.” Sinds de vijftiende eeuw ging het beeld van een mannelijke God overheersen – letterlijk, aldus Bouwman. “Maar ook de man ging heersen over de aarde. Paus Franciscus is daar tegenin gegaan: niet heersen, maar bewaren en behoeden.”
Dat kwam tot uiting in zijn encycliek Laudato si’, waarin hij zich baseerde op Franciscus van Assisi. “Het zou mooi zijn als Hildegard hierbij betrokken werd. Franciscus heeft het in zijn Zonnelied over de verbondenheid met alles wat is. Hildegard heeft het op haar manier verwoord: Caritas is de matrix die alles draagt en Wijsheid de matrix die alles ordent en in harmonie afstemt op elkaar.”
Hildegard was dan wel niet opgeleid als theologe – vrouwen hadden geen toegang tot de studie theologie en filosofie – maar in haar klooster werden dagelijks teksten uit de Bijbel en uit de filosofische en christelijke traditie voorgelezen. Ze had dus toegang tot al die bronnen. Toch schreef ze geen theologische verhandelingen. Haar visioenen waren de belangrijkste bron van godskennis.
Dat was een vorm van kennis die zich buiten de institutionele kaders bevindt. Daarom moest die kennis eerst getoetst en erkend worden voordat vrouwen ermee naar buiten konden treden. “Vrouwen konden niet deelnemen aan publieke debatten over Kerk, samenleving en politiek. Het enige wat ze konden doen was zich beroepen op visioenen. Dan werd er naar hen geluisterd.”
En geluisterd werd er naar Hildegard. Er zijn vierhonderd brieven van haar overgeleverd. Allerlei mensen vroegen haar om raad. “Bijvoorbeeld een monastieke gemeenschap waar het religieuze leven is verslapt. Wat moeten we doen om de weg naar de bron terug te vinden, er is geen inspiratie meer, wat moeten we doen?”
Maar ook de aartsbisschop van Keulen vroeg haar advies. Hij maakte zich namelijk zorgen omdat steeds meer gelovigen zich aangetrokken voelden tot de leer van de katharen, die als ketters werden beschouwd. Bij het beantwoorden van deze brieven werd zij geïnspireerd: “Het licht van Wijsheid doet een beroep op mij om het volgende aan u te schrijven.”
In haar brieven nam ze geen blad voor de mond, aldus Bouwman, ook niet in haar antwoord aan de Keulse aartsbisschop. “Ze stelde dat de clerus zich meer bezighield met geld en macht dan met hun pastorale verantwoordelijkheden. Ze riep hen op om zich als een hoeksteen van de geloofsgemeenschap te gedragen.
Als de mensen dat voelen, als ze iets van die barmhartigheid ervaren, dan zullen ze terugkeren naar de Kerk. Als er alleen maar regels van bovenaf worden opgelegd, dan lopen de mensen de Kerk uit. En dat is nog steeds zo.” Ook de machtigste man uit haar tijd, keizer Frederik Barbarossa, spaarde ze niet. “Hij heeft haar altijd beschermd, maar ze stuurde hem ook brieven waarin ze hem letterlijk een blaag noemt.
Als jij niet verandert, zo schrijft ze, en je alleen maar laat leiden door je hebzucht, dan loopt het niet goed met je af. Als Hildegard in onze tijd had geleefd, had ze allang een brief aan Poetin geschreven, en misschien ook aan Trump. Ze had contacten met alle groten der aarde van haar tijd. Dat zijn dingen die wij wel eens onderschatten.”
Bouwman vindt het jammer dat de aandacht vaak vooral uitgaat naar haar muziek en haar kruiden. “Als ik een lezing over haar geef, komt er gegarandeerd iemand op mij af met een recept van haar. Mensen gaan met haar aan de haal, er ontstaat een beeldvorming die niet overeenkomt met haar eigen geschriften.”
Die teksten moeten ook een kans krijgen, vindt Bouwman. Er zijn Nederlandse vertalingen, maar die blijven vaak dicht bij het Latijn en zijn niet goed leesbaar. “Ze moeten toegankelijk vertaald worden. Daar heb ik ontzettend mijn best voor gedaan.”
Kitty Bouwman, Schepping uit liefde. De gestalten van de Caritas en Wijsheid bij Hildegard van Bingen.
Uitgeverij: Adveniat
Pagina’s: 256 | € 29.99
Er zijn geen artikelen gevonden
