Beroemde graven, een enorm kerkinterieur, schitterende schilderijen en een bijzondere sfeer. Van de vele mooie en indrukwekkende basilieken van Florence is de Santa Croce waarschijnlijk degene die de meeste kunst en schoonheid biedt.
Wanneer je naar de gevel van de beroemde basiliek Santa Croce in het centrum van Florence kijkt, zie je een van de mooiste voorbeelden van de gotische bouwstijl. Die stijl wordt gekenmerkt door lichtheid, verticale lijnen en complexe decoraties die een integraal onderdeel vormen van de architectuur zelf.
De strikte symmetrie en rechte lijnen van de gevel van de Santa Croce worden echter doorbroken door het standbeeld van Dante, dat er links voor staat. Het beeld, gemaakt door beeldhouwer Enrico Pazzi in wit carrara-marmer, werd in 1865 geplaatst ter gelegenheid van de zeshonderdste geboortedag van Dante, die samenviel met het eerste jaar waarin Florence de hoofdstad van Italië was. Deze prestigieuze status had de stad echter slechts tot 1871.
Zoals bekend bekleedt Dante de eervolle positie van ‘vader van de Italiaanse taal’, vooral dankzij zijn beroemdste werk, De Goddelijke Komedie. Dat werk schreef hij tussen 1307 en 1321 in het Florentijns, een voorloper van het moderne Italiaans.
Maar Dantes aanwezigheid voor de basiliek is ook een teken van wat bezoekers binnen in die rijke kerk te wachten staat. Want de Santa Croce is niet zomaar een kerk; het is ook een ‘doos’ vol artistieke schatten, een kerkmuseum dankzij de vele beroemde graven – hoewel Dantes eigen graf zich in Ravenna bevindt – en daarmee ook een cultuurhistorische instelling.
De Santa Croce werd gebouwd tussen 1294 en 1385 en is tegenwoordig een van de bekendste architectonische symbolen van Florence. Door de eeuwen heen is de kerk een ontmoetingsplaats geweest voor beroemde kunstenaars, theologen, schrijvers, humanisten en politici, die allen door wisselende tijden heen hebben bijgedragen aan de vorming van Florence als stad van de renaissance en de late middeleeuwen.
Zodra je de kerk binnenkomt, is het moeilijk om niet overweldigd te raken, al is het maar door de afmetingen van het interieur. Het transept meet 73 meter. Het middenschip is 115 meter lang en 38 meter breed.
Het ruime kerkinterieur is eenvoudig van architectuur, maar toch monumentaal. Er hangt een plechtige sfeer en je ervaart een indrukwekkende fysieke uitgestrektheid, mede dankzij de twee aanzienlijke zijbeuken.
De beroemde neoklassieke Italiaanse dichter Ugo Foscolo – wiens graf wel in de kerk te zien is – koos er in zijn werk Dei sepolcri (Over de graven) voor om de Santa Croce te beschrijven als een soort nationaal Italiaans grafmonument. En niet zonder reden, want de kerk herbergt verschillende graven waarin enkele van de grootste genieën van Italië hun laatste rustplaats hebben gevonden.
Foscolo noemde deze graven in een van zijn gedichten “de urnen van de machtigen”. Tijdens onze rondgang door de kerk, met behulp van een handige plattegrond die bij de ingang wordt verstrekt, komen we eerst het graf van Galileo Galilei tegen uit 1737. Galilei was natuurkundige, astronoom, filosoof en wiskundige en wordt beschouwd als de vader van de moderne wetenschap. Hij is een sleutelfiguur in de wetenschappelijke revolutie doordat hij expliciet een wetenschappelijke onderzoeksmethode introduceerde.
Zijn indrukwekkende humanistische ideeën worden bijna tastbaar weerspiegeld in het indrukwekkende graf in de Santa Croce. Met zijn glanzend witte marmer straalt de centrale buste van Galilei in het graf zowel kracht als intelligentie uit.
Wanneer je je weg door de kerk vervolgt, verschijnen andere beroemde graven, waaronder een dat net zo indrukwekkend is als dat van Galileo: de tombe van Michelangelo, ontworpen door de beroemde architect en schilder Giorgio Vasari. Ook hier is het nodig even stil te staan bij het graf van de beroemde kunstenaar, als je de grootsheid ervan volledig wilt waarderen en de vele details echt tot je wilt laten doordringen.
Na nog enkele minuten rondlopen door de kerk kom je het graf tegen van weer een andere wereldberoemde persoon. Ditmaal is het de politicus en filosoof Niccolò Machiavelli, die vooral bekendstaat om zijn legendarische uitspraak dat ‘het doel de middelen heiligt’.
Deze controversiële uitspraak komt uit zijn boek Il Principe (De vorst) uit 1513, waarin hij stelt dat “een bekwaam politicus gewetenloos moet zijn en elk middel moet gebruiken om zijn eigen macht en die van de staat te versterken”.
Terwijl je bij zijn graf staat en het overdenkt, vraag je je misschien af of je Machiavelli’s standpunt deelt of niet. Ook het graf van de beroemde componist Gioacchino Rossini is het vermelden waard, bekend van onder andere zijn muziek voor de opera De barbier van Sevilla.
Het zijn echter niet alleen de graven die in de Santa Croce de moeite waard zijn. Zoals in elk ander museum – in dit geval een ‘kerkmuseum’ – sieren verschillende beroemde schilderijen en kunstwerken de muren van de kerk. Onder meer Donatello’s fraaie houtsnijwerk Annunciazione (Aankondiging) uit 1435, dat te bewonderen is in de rechterzijbeuk van de kerk.
Een ander beroemd werk is Cimabues Crocefisso (Kruisbeeld) uit 1288, met indrukwekkende afmetingen van 4,33 bij 3,90 meter. Dit werk liep aanzienlijke schade op tijdens de grote overstroming in Florence op 4 november 1966, toen de rivier de Arno buiten haar oevers trad en grote delen van de stad zwaar beschadigde.
Er hangt een plechtige sfeer en je ervaart een indrukwekkende fysieke uitgestrektheid, mede dankzij de twee aanzienlijke zijbeuken.
Cimabues beroemde, inmiddels beschadigde kruisbeeld onderging daarna een lange en innovatieve restauratie in verschillende laboratoria in Florence. Helaas betekende de waterschade dat zestig procent van het beeldoppervlak ernstig werd aangetast. Dit is de reden waarom het vandaag de dag veel moeilijker is om de extreem hoge technische kwaliteit van het werk te waarderen.
Desondanks wijzen kunsthistorici erop dat het zijn expressieve kracht niet heeft verloren. Om het kruisbeeld te beschermen tegen toekomstige overstromingen werd het in 2013 op een veilige plaats hoog aan een muur in de sacristie van de kerk gehangen.
In de kleine boekwinkel in de Santa Croce kun je een bescheiden publicatie kopen met een reeks indrukwekkende zwart-witfoto’s die laten zien hoe het interieur van de kerk tijdens de grote overstroming volledig onder was gelopen, gevuld met zwart, modderig water.
Een ander werk dat tijdens de overstromingen beschadigd raakte, was het schilderij L’Ultima Cena (Het Laatste Avondmaal) uit 1547 van schilder en architect Giorgio Vasari. Vasari is een naam die vaak opduikt bij het lezen over de renaissance en de architectuur in Florence in die tijd, aangezien hij onder meer de maker is van de beroemde – maar nog steeds afgesloten – gang die het Uffizi-museum met het Palazzo Pitti verbindt.
Jarenlang dachten vooraanstaande kunstexperts dat het onmogelijk zou zijn het schilderij na de waterschade te redden. Maar in 2004 werd een innovatieve methode ontdekt die het mogelijk maakte het beroemde werk te restaureren. En in 2016, ter gelegenheid van de vijftigste herdenking van de overstroming in Florence, werd het grote schilderij zes meter hoog opgehangen in een aanbouw van de kerk.
Op de kleine binnenplaats, waar marmeren zuilen en de vredige, groene sfeer strijden om de aandacht van de bezoekers, kun je even je blik omhoog richten om te genieten van het zicht op de klokkentoren, die vanaf het plein voor de kerk niet zichtbaar is.
Een eerdere klokkentoren stortte in 1521 in en veroorzaakte daarbij schade aan de kerk zelf. Verschillende daaropvolgende pogingen om een nieuwe toren te bouwen werden niet voltooid. Pas in 1845 slaagde architect Gaetano Baccani erin de huidige 78 meter hoge toren te bouwen, die daarmee de architectonische uitstraling van het Santa Croce-complex completeert.
Het lijdt geen twijfel dat de architectuur van de Santa Croce, haar religieuze geschiedenis, graven en schilderijen, evenals haar geest en sfeer, samenkomen om bezoekers een werkelijk unieke ervaring te bieden.
