De katholieke sociale leer is al meer dan een eeuw oud, maar biedt een schat van wijsheid voor de uitdagingen waar de samenleving vandaag de dag mee te maken heeft. Het CSLK probeert die schat uit te delen: “We willen laten zien wat de sociale leer betekent in de tijd van nu.”
De samenleving beleeft woelige tijden. Van klimaatverandering tot opkomend populisme en van woningnood tot oorlogsdreiging, de onzekerheden en problemen stapelen zich in rap tempo op. Heeft de katholieke Kerk geen hoopvol antwoord op al die maatschappelijke vragen?
Dat heeft ze zeker: de katholieke sociale leer, een verzameling ideeën en documenten waar de Kerk sinds de negentiende eeuw onder verschillende pausen aan voortbouwt. De sociale leer aan de man brengen in Nederland doet het Centrum voor de Sociale Leer van de Kerk (CSLK), waarvan Peter Cammaert sinds april voorzitter is. “De sociale leer is iets voor de hele maatschappij, niet alleen maar voor het katholieke deel daarvan”, zegt hij.
Om te beginnen even een geschiedenislesje: het ontstaan van de sociale leer van de Kerk ligt in de Franse Revolutie van eind achttiende eeuw. De individuele verantwoordelijkheid van de mens en nieuwe democratische verhoudingen kregen daarbij volop ruimte.
“De Kerk had daar grote problemen mee”, legt Cammaert uit. “De kentering kwam met de encycliek Rerum Novarum van paus Leo XIII in 1891. Toen kwam de Kerk met een eigen visie op hoe de samenleving in elkaar zou moeten zitten.”
Die visie – de katholieke sociale leer – wordt door vier hoekstenen overeind gehouden. Solidariteit en personaliteit, het idee dat de mens een eigen verantwoordelijkheid heeft en de ruimte moet krijgen zich te ontwikkelen, zijn de eerste twee.
Daarnaast is er nog subsidiariteit, het idee dat dingen op een zo relevant mogelijk niveau georganiseerd moeten worden, en het bonum commune, dat erom draait dat individuen en de overheid het algemeen belang van de samenleving voorop moeten stellen.
Cammaert ziet dat veel mensen denken dat de sociale leer van de Kerk al meer dan honderd jaar hetzelfde is, maar het tegendeel is juist waar. Er zijn in de afgelopen decennia talrijke encyclieken en andere teksten verschenen over actuele onderwerpen.
Een voorbeeld dat laat zien dat de sociale leer van de Kerk er juist is voor de problemen van nu, is de tekst Antiqua et Nova over AI (kunstmatige intelligentie), die het Vaticaan in januari uitbracht.
Ook Laudato si’, paus Franciscus’ klimaatencycliek uit 2015, bewees dat, vindt Cammaert. “Daar werd vanuit de samenleving enorm op aangehaakt. Niet alleen door katholieken, maar ook breed maatschappelijk: veel mensen waren blij dat hij het thema op de agenda zette.”
Ook op politiek vlak heerst er tegenwoordig volop onzekerheid: niet voor niets zijn er woensdag voor de tweede keer binnen twee jaar tijd Tweede Kamerverkiezingen. Volgens Cammaert heeft de sociale leer van de Kerk de politiek prangende lessen bij te brengen.
De aandacht van politici moet niet gaan naar hoe ze zichzelf kunnen profileren. Het gaat erom dat je kijkt hoe je samen het land verder helpt.
Met name het bonum commune, het dienen van het algemeen belang, kan wat hem betreft beter: “We zitten in onze samenleving en in de wereld met een aantal flinke knelpunten: klimaat, vrede en veiligheid, woningbouw, bestaanszekerheid. De overheid heeft de verantwoordelijkheid om het bonum commune fatsoenlijk te dienen.”
Dan moeten politici niet onderling gaan steggelen: “De aandacht van politici moet niet gaan naar hoe ze zichzelf of hun partij zo goed mogelijk kunnen profileren, of naar hoe ze de concurrent een hak kunnen zetten. Nee, het gaat erom dat je kijkt hoe je samen het land zo goed mogelijk verder helpt.”
Daar komt de pijler van de solidariteit dus ook bij kijken. Het is daarom dat het CSLK op 7 november een conferentie wijdt aan het thema bestaanszekerheid, dat te midden van alle politieke aandacht voor immigratie, wonen en klimaat in de verdrukking lijkt te raken.
En waar het subsidiariteit betreft: een mooi voorbeeld van zaken daar neerleggen waar ze het beste kunnen worden uitgevoerd, dichtbij mensen, zag Cammaert toen de provincies met boeren samen plannen maakten voor het terugdringen van co2. “Helaas wilde dit kabinet die weg niet op; een gemiste kans”, vindt hij.
Het doel van het CSLK is om de bekendheid van de katholieke sociale leer in Nederland te vergroten. “De sociale leer is een wezenlijk facet van de katholieke traditie”, zegt Cammaert. “We willen laten zien wat de sociale leer betekent in de tijd van nu. Dat doen we met forumbijeenkomsten en symposia en op onze website.”
Het idee is om dat verder uit te gaan bouwen. “We zijn een Haarlems initiatief, maar we willen ons meer landelijk oriënteren. Daarnaast willen we ook meer doen met bijeenkomsten en studiedagen.”
Dat is geen overbodige luxe, want de voorzitter van het CSLK ziet dat de bekendheid van de sociale leer bij katholieken nog een stuk beter kan. “Hoe je het ook wendt of keert, mensen vragen altijd: wat betekent het geloof nou, behalve voor mijzelf als gelovig persoon, voor de samenleving? Dan kun je kijken naar de sociale leer en constateren dat katholieken op dat gebied nog wel wat bijscholing kunnen gebruiken.”
“Maar je kunt ook aan de andere kant beginnen en zeggen: de sociale leer wordt onderschat als bouwsteen voor het activeren en actief houden van je geloof. Dat is belangrijk en daar zijn echt mogelijkheden voor verbetering.”
Op 7 november organiseert het CSLK een symposium over bestaanszekerheid in ’s-Hertogenbosch. Sprekers zijn onder meer mgr. Gerard de Korte en mgr. Jan Hendriks. Aanmelden kan nog.
