Journalist
Deze maand komen de beste organisten ter wereld weer naar Nederland voor het Internationaal Orgelfestival Haarlem. Directeur Peter Ouwerkerk hoopt op een breed publiek om zo verder te werken aan zijn levensmissie: het orgel een toekomst geven.
Wat in de werkkamer van Peter Ouwerkerk direct opvalt, is zijn huisorgel. “Ik noem het altijd mijn hometrainer.” Op zijn vierde werd hij door het orgel gegrepen. “Het verhaal gaat dat ik bij een vriendje thuis achter een orgel ging zitten en daar niet meer weg te slaan was.”
“Ik was als kind gefascineerd door de onbegrensdheid van het heelal. Het orgel heeft diezelfde onbegrensdheid. Op mijn huisorgel zitten niet zoveel registers, maar wat je ermee kan is al onvoorstelbaar. Er is ooit berekend in hoeveel combinaties je op het Christian Müllerorgel in de Bavokerk in Haarlem kunt spelen. Dat loopt in de miljarden.”
In 2010 werd Ouwerkerk directeur van het Internationaal Orgelfestival Haarlem, dat deze zomer voor de 57ste keer wordt gehouden en zijn 75-jarige jubileum viert. “Het thema is Echoes through time – the organ as time machine; het orgel als tijdmachine.”
“De klanken die je nu hoort, hoorde men tweehonderd jaar geleden ook al. En over honderd jaar klinken die misschien nog steeds.”
De opening van het festival wordt gedaan door Ruud Geluk, kleinzoon van Daaf Geluk. “Daaf Geluk was wethouder van cultuur in het naoorlogse Haarlem. Hij wilde een cultureel evenement organiseren voor de ontredderde stad. Dat werd een orgel-improvisatieconcours. Geluk nodigde bewust deelnemers en juryleden uit Duitsland en Frankrijk uit om de verstandhouding tussen die twee landen te verbeteren.”
Dat Geluk bij een orgelfestival uitkwam, is niet gek. Het al genoemde Müllerorgel is wereldberoemd en ook het orgel in PHIL Haarlem is befaamd. Bijzonder is dat beide orgels in stadsbezit zijn. “Het gemeentebestuur heeft zich altijd hard gemaakt voor alles rond orgels in Haarlem.”
Haarlem heeft het grootste orgelfestival ter wereld. “In China hangen er posters van dit festival. Voor hen is Haarlem het orgelparadijs. Het opvallende is dat de Haarlemmer dat gevoel minder heeft. De gemeente wil dat we het orgel bij hen nog meer onder de aandacht brengen; daar slagen we steeds beter in.”
Net als bij de eerste editie in 1951 is het improvisatieconcours een belangrijk onderdeel van het programma. Een andere pijler is de zomeracademie, waar topdocenten lesgeven aan cursisten van over de hele wereld. Deelnemers komen uit Europa, de Verenigde Staten, Latijns-Amerika en Azië.
‘De orgelcultuur is een niche: je hebt haters en liefhebbers’
“In Japan was er al aandacht voor het orgel en nu zien we dat in China ook opkomen. We stimuleren Chinese cursisten overigens wel om een eigen, Chinese orgelcultuur te ontwikkelen die niet één-op-één de Europese cultuur kopieert.”
De vijf beste cursisten van de zomeracademie van 2024 krijgen dit jaar de kans door te stromen naar de ‘Excellence Class’, waarin ze les op maat krijgen. Op de laatste vrijdag van het festival geven deze cursisten een concert. “Het zijn al topspelers, maar het festival kan een duwtje geven. Je kweekt zo ook ambassadeurs voor het festival.”
Daarnaast is er een jong-talentklas voor twaalf- tot achttienjarigen. “In een klein clubje krijgen de talenten les op maat van de docenten van de Zomeracademie. Je ziet dat deelnemers van een paar festivals geleden nu carrière maken.”
Maar het festival is meer dan competitie en onderwijs. Op de openingsdag zijn er meerdere evenementen waar Ouwerkerk hoge verwachtingen van heeft. De dag begint met een wandeltocht door Haarlem, waarbij op verschillende plekken orgelmuziek klinkt.
De wandeling eindigt bij PHIL Haarlem, waar Disneyklassieker Fantasia tot leven komt door vierhandig gespeelde orgelmuziek. Tijdens de officiële opening in de Bavokerk speelt Matthias Havinga een door Joey Roukens gecomponeerde orgelcompositie en danst het Amsterdamse collectief LeineRoebana een speciale voorstelling.
Naast de dagelijkse concerten zijn er symposia, masterclasses en kunnen lessen bijgewoond worden. Daarnaast is er de mogelijkheid om op zaterdag 25 juli mee te gaan naar het oosten van het land om de orgels daar te bewonderen.
Ondanks dat veel concerten plaatsvinden in de kerken, is het festival niet religieus. “Maar je kunt niet ontkennen – dat willen we ook niet – dat het orgel een belangrijke religieuze functie heeft. Het grootste deel van de deelnemers, zowel aan het concours als aan de academie, werkt binnen een kerk. Op zondagochtend vragen velen dan ook waar in Haarlem een Mis of dienst is.”
Ouwerkerk hoopt op zo’n tienduizend bezoekers. “We zitten steeds rond de 8500, 9000 mensen. Dat is best aardig, want de orgelcultuur is een niche. Je hebt haters en liefhebbers. Het is de uitdaging om ons publiek te vinden in het grijze gebied daartussen, en met name ook jonge mensen te trekken.”
“Ik nam me in coronatijd voor om me de komende tien, vijftien jaar bezig te houden met mijn grote missie: het orgel over deze periode van secularisatie te tillen om het een toekomst te geven. Het festival is daarvoor een goed middel.”
Reden genoeg om al bezig te zijn met de edities van 2028 en 2030. “In 2028 willen we een digitale verbinding leggen tussen verschillende orgels in Europa, waar dan tegelijkertijd muziek klinkt. En voor 2030 werken we aan een orgelopera.”
Het Internationaal Orgelfestival Haarlem vindt plaats van 18 juli tot en met 1 augustus.
