Het christendom is op zijn retour. Volgens auteur Jan Loffeld gaan reorganisatie en evangelisatie allebei dat tij niet keren. Maar bij de oplossing die hij aandraagt zijn de nodige vraagtekens te stellen.

De bevolking van Duitsland (waarvoor dit boek eigenlijk is geschreven), maar ook die van Nederland en van eigenlijk heel de ‘oude wereld’ is steeds minder geïnteresseerd in God, geloof en godsdienst, en lijdt daar niet bijzonder onder.

Waar de Kerk zich het gedachtegoed van de maakbare samenleving eigen heeft gemaakt, is dan de eerste impuls: hoe kunnen we het beter doen qua structuren en methoden? In Duitsland gaat men dan een bepaalde vorm van de synodale weg op, terwijl men in Nederland de missionaire parochie omhelst.

‘Onaangename lectuur’

Maar als we Jan Loffeld mogen geloven, gaat noch reorganisatie, noch nieuwe evangelisatie het tij keren. Het christendom is op zijn retour, de Kerk zal nog kleiner worden, en daar moeten we mee leren leven.

Tomáš Halík, die het voorwoord schreef, omschrijft de eerste hoofdstukken van het boek als “provocerende, onaangename lectuur”, maar waardeert het uiteindelijk als “een bittere, maar bevrijdende waarheid”.

Meetbaar

Op godsdienstsociologisch vlak valt er weinig op aan te merken, al blijft geloof natuurlijk moeilijk meetbaar. Tel je het formele toebehoren? Tel je de gelovige praktijk, zoals het kerkbezoek? Tel je de beleving, type ‘wel gelovig, niet kerkelijk’? En met wat precies vergelijk je het dan?

In deze studie lijken de ‘christelijke middeleeuwen’ te lopen van de Constantijnse wende in de vroege vierde eeuw tot aan het Tweede Vaticaans Concilie in de jaren 1960 – een wat protestants aandoend paradigma dat tot voorzichtigheid mag stemmen. Dat geldt ook voor de onuitgesproken aanname dat wat feitelijk zo lijkt te zijn – de kleiner wordende Kerk – ook wenselijk is vanuit evangelisch perspectief.

Dwaalleer

Loffeld heeft het niet op “christelijk universalisme”, althans als dat de Kerk van regels en structuren betreft. Een creatieve minderheidskerk daarentegen, die het grote verhaal van het Evangelie verweeft met kleine verhalen, die geestelijke zorg biedt, verzoening bewerkt en profetisch optreedt, zou nog wel in een (universele) behoefte voorzien, tegen het dominante neoliberalisme van de ‘oude wereld’ in.

Maar is dat niet juist de oude liberaal-protestantse dwaalleer: een Kerk zonder hiërarchie en sacramenten, zonder credo en rituelen? Een Woord zonder lichaam? Een Messias zonder naam? Dan houdt het verhaal helaas op Stille Zaterdag op.