Redacteur
Vanuit een persoonlijke fascinatie voor sociaal-maatschappelijke verhalen kwam fotograaf Ton Toemen in contact met de erfenis van de Tilburgse missiezusters op het Indonesische Ambon. De fotoreportage die hij daar maakte toont hoe het werk van deze zusters nog altijd voortleeft in het dagelijks leven.
Toemen heeft een bijzondere interesse voor de manier waarop mensen en culturen zich tot elkaar verhouden. Die interesse bracht hem al vanaf zijn jeugd in contact met de Molukse gemeenschap in Nederland. Jaren later legde hij door middel van fotoreportages de band tussen Nederland en de Molukken in beeld. “Na verloop van tijd besefte ik dat de oorsprong van die verhalen op de Molukken ligt”, vertelt hij. “Ik moest daarnaartoe.”
Zo stuitte Toemen op het verhaal van de 91-jarige zuster Francesco Moens, lid van de Dochters van Onze Lieve Vrouw van het Heilig Hart. De congregatie wordt in de volksmond de Tilburgse missiezusters genoemd, vanwege het missionaire karakter. Omdat de officiële naam van deze zusters te lang was voor het dagelijks spraakgebruik sprak men in Tilburg van “gutjesnonnen”, omdat ze kappen droegen in de vorm van een hart. De inkeping aan de voorzijde leek namelijk op een gootje.
De naam van zuster Francesco dook op tijdens gesprekken met Molukse Nederlanders, vertelt Toemen. De fotograaf was zo geïntrigeerd door haar verhaal dat hij haar persoonlijk opzocht in Tilburg, waar ze inmiddels woont, na jarenlang missiewerk te hebben gedaan op Ambon. “Wat me trof, was haar nuchterheid en daadkracht”, zegt Toemen. “Ze had niet alleen idealen, maar wist die ook om te zetten in concrete projecten.”
Zuster Francesco kwam in de jaren zestig op de Molukken aan. Daar zette zij zich met haar medezusters in voor de ontwikkeling van kwetsbare groepen. Ze richtte onder andere scholen op en startte een spaarsysteem voor Molukkers met een beperkt inkomen. Tijdens de gewelddadige burgeroorlog tussen moslims en christenen in 2000 hielp ze vluchtelingen aan onderdak.
In het dorp Lembah Agro, waar honderden huizen werden gebouwd met hulp van bewoners zelf, is haar nalatenschap nog altijd zichtbaar. Toemen bezocht deze plekken en legde vast hoe het werk van de Tilburgse missiezusters wordt voortgezet door lokale zusters van dezelfde congregatie, de Putri Bunda Hati Kudus.
“Dat vond ik misschien wel het meest bijzondere”, zegt hij. “Wat ooit door Nederlandse zusters is gestart, wordt nu volledig gedragen door de lokale gemeenschap. Het verleden werkt hier letterlijk door in het heden.”
Zijn beelden tonen onder meer een weeshuis in Ahuru, waar zo’n dertig meisjes wonen en onderwijs krijgen, en een studentenverblijf in Poka waar jonge vrouwen studeren. Ook legde hij de dagelijkse zorg voor ouderen vast en fotografeerde hij de Xaveriusschool in Ambon-stad, een katholieke basisschool die nog steeds wordt geleid door de zusters.
Overal zag hij dezelfde toewijding. “Met beperkte middelen bereiken deze zusters ongelooflijk veel. Daar heb ik echt bewondering voor.” Toch wil Toemen met zijn reportage meer dan bewondering oproepen. Hij hoopt ook nuance aan te brengen in het beeld dat er soms bestaat over het werk van missionarissen.
'De afgelopen jaren zijn er veel negatieve verhalen naar buiten gekomen, zoals over misbruik. Die moeten zeker serieus genomen worden, maar dat geldt niet voor iedere zuster of congregatie. Ik heb hier mensen gezien die zich belangeloos inzetten voor anderen. Dat getuigt van een enorme kracht.'
“De afgelopen jaren zijn er veel negatieve verhalen naar buiten gekomen, zoals over misbruik. Die moeten zeker serieus genomen worden, maar dat geldt niet voor iedere zuster of congregatie”, zegt hij. “Ik heb hier mensen gezien die zich belangeloos inzetten voor anderen. Dat getuigt van een enorme kracht.”
Voor Toemen is deze fotoreportage geen eindpunt. Hij overweegt een boek over de Molukken waarin verschillende projecten samenkomen. “Het zijn eigenlijk twee werelden die met elkaar verbonden blijven”, zegt hij. “In Nederland en op de eilanden zelf voel je die geschiedenis nog steeds.”
Met zijn foto’s wil hij die verbinding zichtbaar maken, vooral door te laten zien hoe het verleden doorleeft in het heden. In de gezichten van kinderen, in de zorg voor ouderen, en in de stille toewijding van de plaatselijke religieuzen die het werk van zuster Francesco en haar medezusters voortzetten.
Deze fotoreportage werd mede mogelijk gemaakt door het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en het Tilburgs Mediafonds.
