De formerende partijen PVV, VVD, BBB en NSC kwamen tot een hoofdlijnenakkoord met een aantal onmiskenbaar ‘katholiek sociale’ paragrafen waarin de hand van Pieter Omtzigt te herkennen is. Maar de tekst bevat ook de nodige dubbelzinnigheden en tegenstrijdigheden.
In de moeizame formatiebesprekingen van de laatste maanden was Pieter Omtzigt vaak de gebeten hond. Hij was het die in de door Wilders slim geregisseerde beeldvorming de voornaamste dwarsligger was (nu ook weer met premierskandidaat Plasterk), de onberekenbare draaikont, ja de ‘katholieke gluiperd’.
Maar zo dat al waar was: die opstelling heeft dan wel z’n vruchten afgeworpen, want de signatuur van Omtzigts NSC is onmiskenbaar terug te lezen in het 26 pagina’s tellende hoofdlijnenakkoord dat nu gepubliceerd is.
Er is al veel kritisch gezegd, en nog veel meer kritisch te zeggen over dit akkoord, maar één ding mag toch in het voordeel ervan spreken: er staat een verrassend ‘katholiek sociaal’ stempel op, dat we toch echt vooral op het conto van Omtzigt moeten schrijven.
Het programma van Nieuw Sociaal Contract is haast woordelijk terug te lezen in de paragrafen over de democratische rechtsstaat, goed bestuur, het behouden van de menselijke maat daarin, het tegengaan van ‘hardheden in beleid’, het delen van verantwoordelijkheden op verschillende politieke niveaus.
Het zijn noties waarin we de echo horen van de aloude pijlers van de katholieke sociale leer, zoals in vele pauselijke encyclieken uitgewerkt: menselijke waardigheid, bonum commune, solidariteit en subsidiariteit.
Maar ‘katholiek’ is het akkoord ook in dit minder vleiende opzicht: dat het bol staat van de compromissen, kwistig jongleert met principes en pragmatisme, en daarbij ook de nodige ruimte laat voor dubbelzinnigheden, tegenstrijdigheden en opportunistische interpretaties.
Hoe zijn bijvoorbeeld de mooie woorden over een meer menselijke overheid die burgers ‘het recht zich te vergissen’ gunt, te rijmen met het bikkelharde migratiebeleid? Waardigheid, algemeen welzijn en solidariteit zijn volop in de hoofdlijnentekst terug te lezen, maar toch uitsluitend voor de ‘eigen’ mensen. Hier botsen katholieke sociale principes frontaal op het naargeestige nationalisme van Wilders en de zijnen.
(Tekst gaat verder onder kader)
Even opletten: 3 dubbelzinnigheden in het hoofdlijnenakkoord
“Artikel 23 van de Grondwet blijft ongewijzigd”, staat er te lezen in het regeerakkoord. Goed nieuws op zich voor wie bezorgd was om de godsdienstvrijheid: dat grondwetsartikel bepaalt immers de vrijheid om onderwijs volgens de eigen religieuze principes in te richten, en is nogal eens het mikpunt geweest van seculiere kritiek. Er volgt echter een ‘maar’ in de tekst: de nieuwe regering wil binnen de kaders van die wet wel gaan zoeken naar mogelijkheden om “onwenselijke en excessieve elementen” verder in te perken. Lees: vooral grip te krijgen op het islamitische onderwijs, het bekende PVV-stokpaardje. Maar de formulering laat alle ruimte om ook (orthodox-)christelijk onderwijs aan te pakken. Hetzelfde geldt voor maatregelen die elders in de tekst worden aangekondigd tegen buitenlandse financiering van religieuze en andere ideologische genootschappen of de aanpak van versterkte gebedsoproepen. Daar kunnen christelijke kerken evengoed last van gaan krijgen als islamitische moskeeën.
“Doelen over relationele en seksuele voorlichting zijn neutraal en beter toegesneden op de leeftijd van leerlingen, in het bijzonder in het basisonderwijs.” We lezen in deze frase in de onderwijsparagraaf een duidelijke verwijzing naar het Lentekriebels-debat dat met name in behoudende christelijke kringen nogal wat stof deed opwaaien. De bovengenoemde formulering lijkt aan de christelijke bezwaren tegemoet te komen. Wat echter volstrekt ontbreekt in de tekst, is een positieve visie op opvoeding, huwelijk en gezin. De ‘neutraliteit’ waarover gesproken wordt, in combinatie met de voorgenoemde grip op het confessionele onderwijs, mag christelijke opvoeders op z’n minst argwanend maken.
Op pagina 15 van het akkoord staat één tamelijk verweesde alinea over het “maatschappelijke en politieke debat over het begin en einde van het leven”. In het vorige kabinet nog een heet hangijzer vanwege de tegenpolen ChristenUnie en D66 in de coalitie, maar nu straalt de lauwheid ervan af. Het debat vraagt “zorgvuldigheid”, aldus deze paragraaf, maar “de wettelijke kaders blijven ongewijzigd, behoudens onvoorziene en belangwekkende ontwikkelingen en de voortgezette behandeling van twee aanhangige initiatiefvoorstellen”. Die voorstellen betreffen de verruiming van de mogelijkheden van embryokweek. Kortom: deze paragraaf houdt alle opties open, maar toch vooral de opties in de richting van verdere liberalisering. |
Maar er tekent zich tussen de regels door een nog grotere paradigmastrijd af; die tussen katholicisme en (neo-)liberalisme om precies te zijn.
Het duidelijkst wordt dat in de ecologische paragrafen van het akkoord. Er worden nogal wat woorden gewijd aan “landbouwinclusief” natuurbehoud, over hoe tuinders en boeren eeuwenlang hebben bijgedragen aan ons “prachtige cultuurlandschap” en we van hun kennis en ervaring daarin gebruik moeten maken.
Daar is absoluut iets voor te zeggen, juist ook vanuit dat al genoemde principe van subsidiariteit: in plaats van een zwik bureaucratische regels van bovenaf opgelegd, zou een goed duurzaamheidsbeleid zeker gebaat zijn bij meer vertrouwen in en eigen verantwoordelijkheid van boeren, burgers en bedrijven.
Het probleem ontstaat echter bij de liberale draai die er ongetwijfeld door de VVD en PVV aan gegeven is: die hebben het duidelijk liever over het economische klimaat dan over het ecologische klimaat. Ruim baan daarin voor schaalvergroting en winstmaximalisatie, weg met al die vervelende regels en beperkingen aan de grenzeloze groei… Wat toch echt haaks staat op het ideaal van een kleinschalige, integrale ecologie van onderop.
Zo ligt hier misschien wel het meest ‘katholieke’ regeerakkoord dat we sinds de kabinetten-Lubbers gezien hebben, waar juist ook vanuit een katholiek perspectief zeer fundamentele bedenkingen bij te plaatsen zijn.
