Hoofdredacteur
Magnifica Humanitas, de langverwachte encycliek van paus Leo XIV over kunstmatige intelligentie, is vanochtend gepresenteerd in Rome. De pauselijke brief bevat een krachtige waarschuwing tegen ‘AI-idolatrie’, maar ook een warm pleidooi voor een ‘beschaving van liefde’.
Voor creatieve makers is het vandaag de dag een veelgehoorde ergernis: hoe AI-bots zonder bronvermelding met hun teksten, beelden en geluiden aan de haal gaan. Aan dit ‘kleine leed’ gaat paus Leo XIV in zijn encycliek Magnifica Humanitas grotendeels voorbij, om zich op grotere ethische vragen te storten, zoals AI-gedreven oorlogsvoering, de herverdeling van macht en rijkdom, en de implicaties voor menselijke arbeid.
Maar hij geeft in de eerste hoofdstukken wél het goede voorbeeld door heel duidelijk te maken op wiens schouders hij staat en uit wiens werk hij vrijelijk put. Dat zijn, het zal geen verrassing zijn, op de eerste plaats natuurlijk zijn voorgangers op de zetel van Petrus van de afgelopen anderhalve eeuw.
Opvallend veel ruimte neemt hij om de ontwikkeling van de katholieke sociale leer te schetsen: van de grote sociale encycliek Rerum Novarum, die zijn pauselijke naamgenoot en voorganger Leo XIII op de kop af 135 jaar eerder publiceerde, tot en met zijn recente voorgangers Benedictus en Franciscus.
Leo wil ermee aangeven, zo schrijft hij, dat de sociale leer “niet van achter een bureau is bedacht” maar een levende, dynamische traditie is, een organisch proces van “gedeelde onderscheiding”, met steeds weer nieuwe accenten en voortschrijdend inzicht, maar toch met grote onderlinge continuïteit in principes.
Die inhoudelijke continuïteit is er zeker in Magnifica Humanitas, maar opvallend is toch ook dat hij een stilistische breuk voortzet die zijn directe voorganger Franciscus bewerkstelligde. Voordat die paus werd, waren sociale encyclieken relatief beknopte teksten waarin de betreffende paus vooral naar andere pauselijke geschriften verwees.
Franciscus brak dat open: zijn encyclieken (Laudato Si’ en Fratelli Tutti voorop) waren eigenstandige werkstukken, die niet alleen op het pauselijk leergezag teruggrepen maar ook volop verwezen naar dichters, schrijvers en filosofen. Zijn encyclieken werden daarmee ook een stuk uitvoeriger; wel twee tot drie keer langer dan de gemiddelde encycliek van Benedictus XVI of Johannes-Paulus II.
In die vrijere, aantrekkelijke stijl essayeert Leo XIV enthousiast voort. Magnifica Humanitas is zelfs weer net iets langer dan de langste encycliek van Franciscus. En ook Leo beperkt zich niet tot pauselijke bronnen: onder meer klassiekers als Plato, Thomas van Aquino en uiteraard Augustinus zien we in zijn voetnoten terugkeren, maar ook moderne auteurs als Viktor Frankl, Hannah Arendt en J.R.R. Tolkien.
Schrijvers die, niet toevallig natuurlijk, allemaal op hun volstrekt eigen manier schreven over menselijkheid in ontmenselijkende tijden, tijden van grote transformaties en bijbehorende spanningen en conflicten op het wereldtoneel. We zitten midden in wéér zo’n transformatie, zo is het uitgangspunt van deze encycliek, en wel met even verstrekkende gevolgen: namelijk de opkomst van nieuwe digitale technologieën, in het bijzonder kunstmatige intelligentie (AI).
In zijn inleidende hoofdstuk spiegelt paus Leo twee oudtestamentische verhalen aan elkaar: die van de bouw van de Toren van Babel in Genesis en de wederopbouw van Jeruzalem door de profeet Nehemia. Het eerste verhaal vertelt hoe de mensen hoogmoedig werden en met God meenden te kunnen wedijveren in de bouw van hun enorme toren.
“Wanneer een stad is gebouwd op trots en de pretentie van zelfvoorziening”, zo schrijft Leo erover, “raakt de communicatie verstoord, raken talen verward en begrijpen mensen elkaar niet meer. Het resultaat is geen eenheid, maar versnippering. Babel legt zo de grenzen bloot van elke onderneming die, hoe groots ook, voortkomt uit zelfbevestiging, de menselijke waardigheid opoffert aan efficiëntie en ernaar streeft de hemel te bereiken zonder Gods zegen.”
Nehemia aan de andere kant begon met vasten, gebed en het raadplegen van zijn naasten voor hij zich aan de wederopbouw van de Stad Gods zette. Dat verhaal, aldus de paus “laat zien hoe de stad herrijst, niet door het initiatief van één man, maar door de gezamenlijke inzet van iedereen: mannen, vrouwen, priesters, ambachtslieden, gezinshoofden en jongeren spelen allemaal een rol. Het is een onderneming waarin God centraal staat, waarbij eerst de onderlinge banden worden hersteld voordat er met stenen wordt herbouwd.”
‘Laten we kiezen voor de weg van Nehemia’
Zo moeten we ook in onze hedendaagse technologische revolutie af van “het Babel-syndroom”, gaat de paus verder, dat winst en efficiency verafgoodt en mensen tot middel reduceert. “Laten we in plaats daarvan kiezen voor de ‘weg van Nehemia’, die benadrukt hoe belangrijk het is om samen te werken om de Stad van God tot een veilige plek te maken voor terugkerende ballingen.”
Vervolgens stelt hij zich de vraag: wat zijn de ‘bouwplaatsen’ van onze tijd? Wat en hoe bouwen we daar precies? AI herbergt een enorme potentie en belofte om er goede dingen mee te doen, zo constateert de paus, om direct daarop te beklemtonen dat we toch vooral waakzaam moeten blijven.
Want, zo zegt hij – en tijdens de presentatie van de encycliek in Rome vandaag werd dat onderschreven door AI-ontwikkelaar en -zakenman Chris Olah van Anthropic – zelfs de makers van deze systemen “bezitten slechts een beperkt inzicht in hoe deze in werkelijkheid functioneren”. We kunnen en mogen onze menselijke beslissingsbevoegdheid niet uit handen geven aan dergelijke systemen.
AI moet, zo is paus Leo’s terugkerende refrein, “ontwapend worden”. Dat wil zeggen: we kunnen dergelijke systemen nooit letterlijke en figuurlijke wapens in handen geven, nooit laten beslissen over leven en dood. Technologie is een middel dat ten dienste staat van de mens – het kan nooit andersom zijn.
Pauselijke encyclieken, zo zei theologe Anna Rowlands tijdens de presentatie in Rome, zijn eigenlijk altijd waarschuwingen tegen de een of andere vorm van afgoderij. Soms zijn dat politiek-ideologische afgoden, soms economische, en in Magnifica Humanitas draait het dus om een technologische afgod: het waanidee dat in dit geval AI ons kan verlossen uit al onze aardse ellende, ja ons zelfs ‘onsterfelijk’ kan maken zoals sommige tech-goeroes al hardop fantaseren. De geschiedenis leert dat zulke dromen snel omslaan in nachtmerries.
Paus Leo XIV spreekt zich stevig uit tegen zulke waanideeën. Maar biedt tegelijkertijd ook een positief alternatief: in het slotdeel spreekt hij over het opbouwen van “een beschaving van liefde”, van “vrede door rechtvaardigheid”, het “cultiveren van een gezond realisme” en “een economie die de menselijke waardigheid waardeert”.
Daarin ligt, zo benadrukt de paus, een opdracht voor ons allemaal besloten. Niemand van ons kan onverschillig blijven. Wij moeten zijn als de “kundige bouwmeesters” waarover Paulus spreekt in zijn eerste brief aan de Korintiërs, die voortbouwen op het fundament van God.
Dat is meer dan een vroom cliché om zijn rondzendbrief mee te besluiten. Magnifica Humanitas is doordrongen van het inzicht dat we ook van de vrije markt of overheidsregulering niet het heil kunnen verwachten.
Veel krachtiger en beslissender is de bereidheid van alle ‘mensen van goede wil’ om hun geweten te laten vormen door hogere waarden, en zo de voorwaarden te scheppen voor een verstandig gebruik van dergelijke nieuwe technologieën. Daarvoor biedt deze encycliek vele bruikbare aanknopingspunten.
