De ongekende ontwikkeling van de techniek vindt plaats, zegt paus Johannes Paulus II, in een “tijdperk van een gigantische materiële vooruitgang, maar dat is ook een tijdperk van een nooit tevoren gekende verloochening van God”, waarin de mens “metafysisch alleen, innerlijk alleen blijft”.
De paus brengt onze consumptiemaatschappij in verband met een zoeken naar directe behoeftebevrediging, met het najagen van “klein persoonlijk geluk”, met steeds weer nieuwe “voorbijgaande opwindingen”. Maar zo “kan men eigenlijk niet leven”, zegt hij, in een “hopeloze wereld die het leven van de mens elke zin ontneemt”, en waarin de diepere wensen van de mens onvervuld blijven.
Toegespitst op jonge mensen, spreekt de paus over een vlucht in “kunstmatige paradijzen”, in een wereld van illusies, waar zij aan “zichzelf zijn overgelaten”. Zonder de sociale media te noemen, die in zijn tijd nog niet zo overheersend en verwoestend waren, wijst hij, in de geest van zijn opvolgers, op de noodzaak van een geestelijke vorming van de mensen.
Die moet een beroep doen op hun “intellectuele en morele inspanning”, die hen helpt om hun wil en hun gevoelsleven te bedwingen, om te ontdekken wie zij “echt zijn”. Dat vind je, zegt hij, alleen “in de diepte”. Het gaat om “grondhoudingen”, waardoor hun leven menswaardig wordt, waardoor zij bevrijd worden van “manipulaties”, van “modetrends en opiniemakers”. Dan pas kun je Christus ontmoeten.
De Kerk kende in 1948 al een ‘Pauselijke raad voor de sociale communicatiemiddelen’. De Kerk heeft niets tegen de media, maar dringt er alleen op aan die verantwoordelijk te gebruiken. De Schepper van deze wereld heeft ons die wereld toevertrouwd, zegt Johannes Paulus II.
Altijd is er het gevaar dat de mens ondergeschikt wordt gemaakt aan de manipulaties van ons maatschappelijk leven, het productiesysteem en de druk van de sociale communicatiemiddelen. De paus roept op tot “voorrang van de ethiek op de techniek. Voorrang van de menselijke persoon op de dingen, van de Geest boven de materie”.
TikTok, zo weten wij nu, laat bewust jonge mensen aan dit medium verslaafd raken door uitgekiende technieken. Benedictus XVI zegt het in 2006 heel eenvoudig. Waar wij de mens alleen maar technische kennis bijbrengen, “daar brengen wij te weinig”. Pausen als Benedictus en Franciscus hadden al een Twitteraccount.
Internet en sociale media, zegt Benedictus, kunnen positief zijn, en mensen over de oude grenzen heen een gelegenheid geven elkaar echt te ontmoeten, vriendschappen te sluiten. Maar deze media moeten dienstbaar zijn aan de mens, het algemeen welzijn. Opvoeders dragen een hoge verantwoordelijkheid, zegt de sociale leer van de Kerk, om te voorkomen dat de digitale media misbruikt worden om mensen te verleiden tot het kwaad, gevoelig te maken voor onwaarheid, desinformatie, nepnieuws en deepfakes.
Dan wordt de waarheid en het vertrouwen in de waarheidsvinding ondermijnd. Onze samenleving is in gevaar als mensen de ‘sociale’ media gaan misbruiken om scheiding en strijd teweeg te brengen. Sociale media kunnen met zinloos vermaak mensen afleiden van het echte leven, door hen verslaafd te maken aan computergames, aan content die porno en geweld verheerlijkt.
Kunstmatige intelligentie kan over onze menselijke waardigheid gaan (mee) beslissen. De computers met hun koude logica, zonder ethiek, empathie, zorg en medelijden, kunnen over ons gaan heersen, zonder menselijke betrokkenheid en verantwoordelijkheid.
Wij kunnen God niet meer horen en wij zien de mens niet meer staan, zei paus Benedictus XVI, als wij “te veel andere frequenties in ons oor hebben”. Onze innerlijke zintuigen “dreigen dan af te sterven” en onze betrekking tot de werkelijkheid wordt dan “drastisch en gevaarlijk ingeperkt”.
