Historicus KDC
Afgelopen weekend vierde de Nederlandse Kerk de Martelaren van Gorcum. Wie waren deze vermoorde katholieke geestelijken en welke invloed hebben zij gehad?
De geschiedenis wordt geschreven door de overwinnaars, hoor je vaak zeggen. Maar hoe zit het met die episodes in onze historie die geen duidelijke ‘winnaars’ hadden? Geen duidelijk goede of slechte kant?
In bijvoorbeeld tijden van oorlog en revolutie wordt dat al snel een grijs gebied. Een van die zwarte bladzijdes uit de vaderlandse geschiedenis is het verhaal van de martelaren van Gorcum.
Het drama speelde zich af aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), waarin Nederland vocht voor onafhankelijkheid van de Habsburgse koning Filips II van Spanje. De eerste grote winst van de opstandelingen onder leiding van Willem van Oranje kwam op 1 april 1572, toen de watergeuzen Den Briel, het tegenwoordige Brielle, veroverden.
De watergeuzen worden daarom vaak als nationale helden gezien. Maar hun rol is ingewikkeld: zij waren zeerovers met aan het hoofd calvinistische edelen wier land en bezittingen door de Habsburgers waren afgepakt. Zij vochten mee met Willem van Oranje, van wie ze toestemming hadden gekregen om vijandige schepen en steden te beroven – anders zouden ze namelijk ‘ordinaire piraten’ zijn.
Na de inname van Den Briel volgden in rap tempo andere steden, waaronder Alkmaar en Vlissingen. Op 26 juni veroverden de watergeuzen Gorinchem, destijds Gorcum genoemd. De verwachting van de katholieke burgers was dat de machtsovername relatief rustig en beschaafd zou verlopen, omdat de opstandelingen onder meer godsdienstvrijheid hadden beloofd.
Maar de watergeuzen keerden hun wrok tegen de geestelijken van Gorcum, die zij als Spaanse loyalisten beschouwden. Negentien priesters en broeders werden opgepakt en meegenomen naar hun basis in Den Briel, waar zij op 9 juli 1572 werden geëxecuteerd.
De katholieke Kerk erkende de slachtoffers in 1675 als martelaren voor het geloof. Maar door de onderdrukking van de katholieken gedurende de Nederlandse Republiek konden herdenkingen alleen kleinschalig plaatsvinden.
Waar voor 1850 nog vaak het argument werd gebruikt dat de geestelijken waren omgekomen als gevolg van militaire handelingen, verschoof de publieke opinie steeds meer naar ‘moord’
Drie eeuwen later groeide de aandacht voor de martelaren van Gorcum en werd de schuldvraag weer actueel. Waar voor 1850 nog vaak het argument werd gebruikt dat de geestelijken waren omgekomen als gevolg van militaire handelingen, verschoof de publieke opinie steeds meer naar ‘moord’.
Als resultaat van dit langlopende proces van eerherstel werd in 1932 op de plek van hun executie een bedevaartkerk gebouwd voor de martelaren. Het katholiek dagblad De Maasbode noemde op 2 mei 1931 de bouw “de voltooiing van de katholieke emancipatie” en “een teken van herstel”.
Vanaf dat moment vindt er jaarlijks een nationale bedevaart plaats, zoals laatst nog op zaterdag 11 juli. Het bedevaartseizoen loopt van juni tot en met augustus.
