Prominente Chinese geestelijken en academici bezochten deze week het Vaticaan voor een conferentie over een historisch Chinees concilie. Maar eigenlijk ging het over de aloude vraag: hoeveel hebben ‘ze’ te zeggen over ‘ons’?
Wat hebben het Latijn en het Mandarijn gemeen? Voor de meesten van ons klinkt het allemaal als Chinees, we kunnen er geen chocola van maken, maar voelen toch intuïtief aan: het zijn complexe en gelaagde talen, vol zangerige klanken met een dubbele bodem, en lange zinnen waarin vooral veel tussen de regels door wordt gezegd.
Dat maakt een topontmoeting tussen vertegenwoordigers van de katholieke Kerk en van de Chinese Communistische Partij tot een spelletje ‘Wat wordt hier nou eigenlijk gezegd?’ voor gevorderden.
Latijn werd er overigens niet gesproken bij de Vaticaanse conferentie eerder deze week, die de honderdste verjaardag van het Concilie van Shanghai herdacht, Mandarijn wel. Maar inderdaad viel meteen op hoezeer er aan alle kanten met meel in de mond werd gesproken.
Tussen alle wollige woorden van wederzijdse waardering werd er alvast in alle talen gezwegen over schendingen van mensenrechten en godsdienstvrijheid. Gek is dat niet: het Vaticaan voert al decennia een politiek van appeasement, van steeds meer water bij de wijn, in de (volgens critici ijdele) hoop dat men zo tenminste nog iets kan betekenen voor de verdrukte gelovigen daar.
Er ligt een (wankel) akkoord tussen het Vaticaan en de Chinese staat over de benoeming van bisschoppen, het Vaticaan hoopt op verlenging ervan.
En de Chinezen? Die lijken het spelletje vooral beleefd mee te spelen, met de nodige buigingen en glimlachen, om uiteindelijk toch precies hun eigen soevereine gang te gaan.
De aanwezigheid van bisschop Joseph Shen Bin van Shanghai sprak boekdelen: hij werd vorig jaar, recht tegen de afspraken in, door de Chinese staat op die positie geparachuteerd, wat het Vaticaan slechts tandenknarsend kon accepteren.
Nu kreeg hij in Rome alle ruimte om vol op het partijorgel te gaan. “Het beleid van religieuze vrijheid dat door de Chinese regering wordt uitgevoerd heeft geen interesse in het veranderen van het katholieke geloof”, aldus Shen Bin in zijn toespraak, “maar hoopt alleen dat de katholieke geestelijkheid en gelovigen de belangen van het Chinese volk zullen verdedigen en zich zullen bevrijden van de controle van buitenlandse machten.”
Het zijn woorden, helaas, die we steeds vaker horen, juist ook van totalitaire regimes – en trouwens ook het nieuwe Nederlandse kabinet-in-wording tapt nu al uit datzelfde giftige vaatje: we respecteren heus de godsdienstvrijheid, zolang ‘ze’ zich maar aanpassen aan ‘ons’, en er geen ‘buitenlandse beïnvloeding’ is.
De universele pretentie van het katholicisme botst hier op de universele pretentie van het Chinese communisme
Het Vaticaanse dilemma in de China-diplomatie kent zo echo’s in andere delen van de wereld, maar ook in andere historische periodes. Aan iedere grote kerkscheuring in de geschiedenis ging een zeer vergelijkbare machtsstrijd vooraf: ze moeten daar in Rome niet denken dat ze het hier voor het zeggen hebben! Wij bepalen onze eigen regels, wijden onze eigen bisschoppen…
Je kunt zelfs zeggen dat het probleem is ingebakken in de universele pretentie die het katholicisme tot in z’n diepste wezen kenmerkt. Ons geloof is kat holon, gericht op het geheel. Maar zodra dat geloof zich ging verspreiden, stuitte het op lokale zeden en gebruiken, die zich soms maar moeilijk lieten verzoenen met christelijke waarden.
Door de eeuwen heen, en door schade en schande, leerde de Kerk die spanning uit te houden door voldoende ruimte te laten voor culturele diversiteit, door eenheid in de verscheidenheid te prediken én zo goed en zo kwaad in de praktijk te brengen.
Het Concilie van Shanghai in 1924, dat deze week herdacht werd, was een loot aan precies die stam. Daar werd opgeroepen tot ‘inculturatie’ van het katholieke geloof in de Chinese cultuur, vertaling van religieuze teksten in het Chinees.
Zie je wel, zei het Vaticaan tussen de regels door op de conferentie in Rome, toen al wilden we ons aanpassen aan jullie gebruiken. Zie je wel, zeiden de Chinezen, toen al eisten we ‘sinificatie’ van jullie.
Maar er is in de tussenliggende eeuw veel gebeurd in China. De Culturele Revolutie is gebeurd, Mao is gebeurd, een agressief imperialisme ontstond.
In feite stuit de universele pretentie van het katholicisme hier op de universele pretentie van het Chinese communisme. Pretenties die zeer wezenlijk van elkaar verschillen. In het katholieke zelfbesef draait het om de al genoemde eenheid in verscheidenheid, in de globalisering van waarden en waardigheid. Een universalisme van de geestelijke dienstbaarheid.
China stelt daar een universalisme van de wereldse dominantie tegenover. Van regelrechte expansiedrift op cultureel en economisch vlak – Xi Jinping doet er niet eens geheimzinnig over.
Het Latijn is slechts nog een voertaal in de liturgie; het katholicisme kent in feite vele moedertalen. China lijkt niet te rusten tot heel de wereld Mandarijn spreekt. En met al hun nuances en subtiliteiten gaan die twee talen elkaar nooit verstaan, alle goede Vaticaanse bedoelingen ten spijt. Ze bedoelen iets anders wanneer ze het over ‘universele waarden’ hebben.
