Op 28 juni viert de Kerk de feestdag van de heilige Ireneüs van Lyon. Hij stierf in het jaar 202 als martelaar, maar werd toch pas in 2022 door paus Franciscus uitgeroepen tot kerkleraar. Wie was hij?
Wat we weten over de heilige Ireneüs is vrij beperkt. Er zijn nauwelijks primaire bronnen over hem bewaard gebleven. De enige volledige teksten van zijn geschriften die we vandaag de dag hebben, zijn tot ons gekomen via latere vertalingen. Ook zijn geboortejaar is een schatting; hij kwam rond het jaar 130 na Christus ter wereld in het Griekssprekende oosten.
Waarschijnlijk was hij afkomstig uit Smyrna, aan de westelijke rand van het huidige Turkije. Dat was ook de stad van de heilige Polycarpus, een mentor aan wie Ireneüs al op jonge leeftijd verbonden was.
Via Polycarpus kwam Ireneüs direct in aanraking met de generatie van de apostelen, vooral door de band van zijn mentor met de apostel Johannes. Ireneüs werd geboren in een tijd van groeiende bekeringen binnen het Romeinse Rijk, hoewel hij zelf in een christelijk gezin werd geboren.
Hij studeerde enige tijd in Rome, maar wordt vooral herinnerd vanwege zijn tijd in Gallië. Hij woonde en werkte in Lugdunum, wat nu het Franse Lyon is, destijds de grootste stad ten noorden van de Alpen.
Volgens de overlevering arriveerde Ireneüs in die stad als missionaris, om het kerkelijk leven in dat groeiende deel van het rijk te versterken. Tegen het einde van de jaren 170 was Ireneüs presbyter (priester) en stond hij in hoog aanzien binnen de lokale Kerk.
In 177 werd hij naar Rome gestuurd door een groep christenen die gevangen zat en hun executie afwachtte, om een brief te overhandigen aan paus Eleutherius. Deze brief – waarin onder andere bezorgdheid werd geuit over bedreigingen voor de eenheid van het geloof in de vroege Kerk – vormt het eerste historische bewijs van Ireneüs’ bestaan.
Zoals Christus voor zijn dood bad dat de Kerk één mocht zijn, zo deden ook deze uiteindelijke vroege martelaren uit Lyon dat. Ireneüs – wiens naam ‘vrede’ betekent – trad op als boodschapper van vrede en eenheid door hun oproep in Rome te laten horen. Waarschijnlijk heeft deze reis hem behoed voor het martelaarschap dat de eerste bisschop van Lyon, de heilige Pothinus, ten deel viel.
Na zijn terugkeer uit Rome volgde Ireneüs de gemartelde Pothinus op als bisschop van Lyon. Hij leidde de wederopbouw van het kerkelijk leven in de stad. Het meeste wat we weten over Ireneüs’ bisschopsambt betreft echter zijn systematische onderricht van het geloof. Dat is passend, aangezien hij een bisschop boven alles zag als een leraar. Ireneüs droeg bij aan de ontwikkeling van het concept van apostolische opvolging – een belangrijk thema in die tijd.
Dit concept hielp het ambt van bisschop in de vroege Kerk te versterken en onderstreepte diens gezag in het doorgeven van de apostolische leer. Ireneüs droeg direct bij aan het versterken van de positie van de Heilige Stoel, doordat hij een van de vroegste lijsten opstelde van de eerste bisschoppen van Rome. Door zijn band met de apostel Johannes was Ireneüs een geloofwaardige publieke getuige van de apostolische overlevering.
'Door het geloof zo grondig en samenhangend te verdedigen, droeg Ireneüs meer dan wie ook in zijn tijd bij aan vrede en eenheid binnen de Kerk'
Afgezien van enkele brieven bestaat het grootste deel van Ireneüs’ overgeleverde werk uit een verzameling boeken met de titel Adversus Haereses (‘Tegen de ketters’) geschreven rond het jaar 180. Deze fundamentele bijdrage aan de theologie van de kerk werd door de beroemde twintigste-eeuwse theoloog Hans Urs von Balthasar beschouwd als de “geboorte van de christelijke theologie”.
Als herder richtte Ireneüs zich op de worstelingen en moeilijkheden van de mensen in zijn gemeenschap en de samenleving waarin hij leefde. Als bisschop was hij bezorgd om de eenheid van de Kerk, wat betekende dat hij er alles aan deed om ervoor te zorgen dat het apostolische geloof zuiver werd doorgegeven.
Ireneüs is nu de eerste pre-Niceense kerkleraar, aangezien zijn ambt als bisschop meer dan een eeuw vóór het belangrijke Concilie van Nicea in 325 plaatsvond. Dat concilie effende de weg voor de formulering van christelijke dogma’s en beslechtte verschillende vragen en verdeeldheden onder christenen. Maar ook in zijn eigen tijd zag Ireneüs verschillende bedreigingen voor de integriteit van het geloof ontstaan.
In zijn tijd begon de Kerk daarom het onderscheid te formuleren tussen orthodoxie en ketterij. Ireneüs voelde heel duidelijk de noodzaak om ideeën te weerleggen die een bedreiging vormden voor de apostolische leer. Zijn tegenstanders worden meestal aangeduid als gnostici, mensen die geloofden dat verlossing kwam door kennis die buiten de openbaring lag of daar zelfs mee in tegenspraak was.
Gnostici stelden een geloof voor dat niet op objectiviteit, maar op subjectiviteit berustte. Een van de bekendste tegenstanders van Ireneüs was Valentinus, een ontevreden priester die zijn eigen gemeenschap stichtte nadat hij was gepasseerd voor een bisschopsbenoeming. Hij beweerde geheime kennis te hebben ontvangen van de apostel Paulus en stelde dat verlossing in verschillende gradaties mogelijk was.
Ireneüs reageerde ook op andere ketters zoals Marcion, wiens leer een vertekend beeld van Christus gaf en ten onrechte stelde dat de God van het Nieuwe Testament niet dezelfde was als die van het Oude Testament. Om deze dwalingen te weerleggen bestudeerde Ireneüs zijn tegenstanders grondig.
Hij was scherpzinnig, geestig en uitvoerig in zijn weerleggingen. Zijn doel was niet zozeer dialoog, maar het helder uitleggen en verdedigen van het geloof. Ireneüs had een duidelijke toewijding aan het Woord en was een van de eersten die het opnemen van vier Evangeliën in het Nieuwe Testament verdedigde. Hij versterkte het eucharistisch geloof van de vroege Kerk en benadrukte het belang van de Kerk en het bisschopsambt, evenals de unieke rol van Maria.
Door het geloof zo grondig en samenhangend te verdedigen, droeg Ireneüs meer dan wie ook in zijn tijd bij aan vrede en eenheid binnen de Kerk. Niet voor niets kreeg Ireneüs van paus Franciscus de titel Doctor unitatis, ‘leraar van de eenheid’, als erkenning voor zijn bijdrage in zijn eigen tijd – en als voorbeeld voor de onze.
