Hoogleraar theologie in Durham (VK)
Franz Liszt was een negentiende-eeuwse muzikale superster en componist van opwindende, romantische pianostukken. Maar juist ook zijn religieuze muziek verdient grotere erkenning; beluister zijn Via Crucis maar eens in deze paastijd.
Franz Liszt (1811-1886), de Hongaarse romantische pianist en componist, leidde een bewogen leven. Hij verwierf de status van wereldwijde superster en betoverde zijn publiek met zijn pianistische virtuositeit, wat leidde tot een echte ‘Lisztomanie’. Als virtuoos doorkruiste hij Europa en gaf hij recitals van Lissabon tot Sint-Petersburg, waarbij hij enorme afstanden aflegde per postkoets.
Hij was een aantrekkelijke man die een magnetische aantrekkingskracht uitoefende op vrouwen. Twee relaties zouden evenwel zijn leven tekenen.
In 1833 ontmoette Liszt de mooie Marie d’Agoult, een 28-jarige gravin en reeds moeder van twee kinderen. Ze voelde zich onweerstaanbaar aangetrokken tot de knappe componist en verliet haar echtgenoot om samen te leven met Liszt, wat een groot schandaal veroorzaakte.
Het koppel kreeg drie kinderen: Blandine, Daniel en Cosima, die zelf later haar echtgenoot zou verlaten om te trouwen met componist Richard Wagner.
Toen Marie geruchten vernam over alweer een nieuwe affaire van Liszt, met een flamboyante dame genaamd Lola Montez, uitte ze haar diepe frustratie: ze had “er geen bezwaar tegen om de minnares van Liszt te zijn, maar wel om één van zijn minnaressen te zijn”. In 1845 kwam er een eind aan de verhouding.
Toen verscheen er een andere vrouw ten tonele, die een levenslange vriendin en metgezel zou blijven. Liszt leerde prinses Carolyne von Sayn-Wittgenstein in 1847 kennen tijdens een tournee door Oekraïne en Rusland. Ze was schatrijk en moeder van één kind, Marie, uit haar huwelijk met haar inmiddels vervreemde echtgenoot.
Ook zij volgde Liszt en ze vestigden zich in Duitsland, waar hij op uitnodiging van Carl-Friedrich, groothertog van Weimar, kapelmeester werd. Carolyne moedigde Liszt aan om zijn leven als rondreizend virtuoos op te geven, zodat hij zich meer zou kunnen wijden aan het componeren van zijn eigen muziek, waaronder kerkmuziek.
Rond deze tijd componeerde hij zijn ontroerende Harmonies Poétiques et Religieuses voor piano. In de jaren die volgden schreef hij belangrijke oratoria (onder meer Christus), Missen en een Requiem.
Carolyne was vroom katholiek en het paar lobbyde hard om een nietigverklaring van Carolynes huwelijk te verkrijgen, dat naar verluidt onder dwang was aangegaan. Toen na vele jaren de nietigverklaring van het huwelijk niet mogelijk bleek, trok Carolyne zich meer en meer terug en bracht de resterende vijfentwintig jaar van haar leven door met het schrijven van een werk over de Kerk in 24 delen.
Liszt bleef lesgeven en optreden en steunde andere componisten (onder wie Wagner), zijn tijd verdelend tussen Rome, Weimar en Boedapest, tot aan zijn dood in Bayreuth in 1886.
Deze korte schets van het leven van Liszt zou misschien kunnen suggereren dat religie geen belangrijke rol in zijn leven speelde. Dat is onjuist. Op 11 april 1858, tijdens een bezoek aan Pest in zijn vaderland, werd hij tertiair franciscaan, oftewel een leek die belooft te leven volgens de regel van de heilige Franciscus van Assisi.
Deze stap werd met spot onthaald in het protestantse Weimar, waar Liszt op dat moment werkzaam was. Kort nadat het voorgestelde huwelijk met Carolyne onmogelijk bleek, betrok hij een kamer in een oud klooster in de buurt van Rome, Madonna del Rosario, waar hij een aantal jaren woonde.
Zoals hij het zelf zei:
Mijn leven wordt eenvoudiger en de katholieke vroomheid van mijn jeugd is een regelmatig en ook regulerend gevoel geworden.
Een prachtig voorbeeld van een compositie die geïnspireerd is door het franciscaanse erfgoed is de ballade St. Franciscus die preekt tegen de vogels. Liszt speelde dit stuk voor paus Pius IX, die hem op 11 juli 1863 kwam bezoeken.
Het roept op charmante wijze het getjilp en gekwetter van vogels op, totdat de heilige Franciscus hen zachtjes toespreekt.
Liszt bevond zich inmiddels in een van de donkerste periodes van zijn leven. In 1859 was zijn zoon Daniel bezweken aan tuberculose. Zijn oudste dochter Blandine overleed in 1862 aan complicaties na een bevalling.
Of zijn religieuze status betekende dat hij voortaan altijd de gunsten van mooie vrouwen afsloeg, is niet duidelijk
Het is dan ook geen wonder dat dood en wanhoop belangrijke thema’s werden in zijn latere muziek. Maar ook het religieuze element werd steeds belangrijker. Aangemoedigd door Carolyne zag Liszt zijn religieuze composities als een belangrijke bijdrage aan de vernieuwing van de kerkmuziek van zijn tijd.
In 1865 veroorzaakte Liszt nog grotere consternatie en verbijstering onder zijn tijdgenoten toen hij gewijd werd tot subdiaken, een van de vier lagere wijdingen van de Kerk. Voortaan stond Liszt bekend als l’abbé Liszt en droeg hij een soutane.
Of zijn religieuze status betekende dat hij voortaan altijd de gunsten van mooie vrouwen afsloeg, is niet duidelijk.
Wat commentatoren toen en nu ook mogen zeggen over Liszts standvastigheid in zijn religieuze roeping, zijn geloof lijkt oprecht. De ontroerende, diepreligieuze muziek die hij in zijn laatste jaren schreef, getuigt hiervan.
Deze composities vertonen een radicale breuk met de muziek die hij eerder had geproduceerd. Het pianistische vuurwerk en de virtuoze versieringen zijn verdwenen. In plaats daarvan vinden we werken die tot een elementaire eenvoud zijn teruggeleid, in een bijna minimalistische stijl.
Vaak wordt de tonaliteit opgeschort, alsof de muziek op zoek is naar een toonsoort, en ze eindigt schijnbaar halverwege. Zijn gebruik van dissonantie liep sterk vooruit op het modernisme van de twintigste eeuw, veel meer dan het werk van Wagner.
Liszt wist dat hij muziek schreef voor een toekomstig tijdperk. Zoals hij zei:
Ik blijf rustig en koppig in mijn hoekje zitten en doe mijn best om steeds meer verkeerd begrepen te worden.
Een compositie die bijzonder aanspreekt is zijn Via Crucis, oorspronkelijk geschreven voor koor, solisten en orgel.
Na een prachtige prelude, gebaseerd op de gregoriaanse melodie Vexilla Regis, volgen veertien kruiswegstaties. Statie VI gebruikt de tekst en melodie van O Haupt voll Blut und Wunden, beter bekend uit Bachs Matteüspassie. Drie staties bevatten de eerste regels van het Stabat Mater, ontroerend gezongen door etherisch klinkende vrouwenstemmen. Andere staties zijn puur instrumentaal.
Waar Liszts muziek voorheen romantisch en programmatisch was, en levendig zijn subjectieve stemmingen beschreef die werden opgeroepen door zijn ontmoeting met de natuur of kunst, wordt de muziek nu niet langer bemiddeld door zijn eigen gevoelens.
In plaats daarvan krijgt ze in haar ascetisme een vreemde objectiviteit, die op haar beurt vraagt om contemplatieve verstilling, alsof de grenzen tussen stilte en muziek vervagen. Dit wordt vooral duidelijk bij het beluisteren van de transpositie van Via Crucis voor pianosolo.
Liszt bood de partituur van Via Crucis aan zijn uitgever aan en vroeg geen financiële vergoeding. Hij had de compositie geschreven “vanuit de innerlijke noodzaak van een katholiek hart”, zo legde hij uit. Toch wees zijn uitgever het af. Via Crucis werd pas in 1929 in Boedapest voor het eerst uitgevoerd, op Goede Vrijdag.
Het is muziek van een verbazingwekkende schoonheid, die te weinig bekend is. Ernaar luisteren tijdens de vastentijd is een ware devotionele en spirituele oefening.
