De auteur van deze beknopte geschiedenis van het exorcisme, de Vlaamse historicus Kristof Smeyers, geeft eerlijk toe dat hij de film The Exorcist niet heeft durven zien. Anderzijds zou de beroemde exorcist Gabriele Amorth het zijn favoriete film hebben genoemd: wie de duivel kent, is er niet bang voor.

Door moderne scepsis en postmoderne ironie wordt de duivel echter een idee dat meer te vrezen valt dan de vorst der duisternis zelf – precies omdat het idee mensenwerk is en niet, zoals Smeyers meent, het exorcisme, althans niet in zijn rituele kracht.

Deze cultuurhistorische benadering van het exorcisme maakt duidelijk dat het katholieke kerkelijke gezag altijd tot grote voorzichtigheid heeft gemaand wat bezetenheid betreft, terwijl de seculiere wetenschap sinds de zogenaamde Verlichting de mogelijkheid als zodanig heeft verworpen, ook als betrouwbare bronnen ervan getuigen.

De duivel als idee

Grote heiligen als de pastoor van Ars en pater Pio wisten wel beter, terwijl het apocriefe gezegde van Chesterton weer eens bewezen wordt: “Wanneer mensen ervoor kiezen niet te geloven in God, geloven ze vervolgens niet meer nergens in, maar zijn ze in staat alles te geloven.”

In zijn uiterst leesbare boek toont Smeyers niet alleen aan dat de duivel als idee moeilijker uit te drijven is gebleken dan de modernen dachten, maar ook dat pogingen om de duivel als zodanig uit te drijven het vaakst misgaan wanneer orthodox geloof plaatsmaakt voor bijgeloof of – erger nog – ijdelheid van de exorcist, sensatiezucht van de omstanders of andere ondeugden, die ook meespelen bij vermeende Mariaverschijningen of de prediking van het welvaartsevangelie.

Menselijke kostprijs

Men leest dus met plaatsvervangende schaamte over de heksenjacht in Lier in 1833, het jarenlang voortslepende exorcisme van Adolphine Monseur in het Luikse een halve eeuw later, of de dubieuze praktijken van de charismatische exorcist Père Samuel in Gosselies bij Charleroi in de jaren 1970.

“De menselijke kostprijs van het geloof in demonische bezetenheid is reëel”, waarschuwt Smeyers terecht. Alleen al daarom kan en mag, ook na 230 bladzijden cultuurgeschiedenis, de relativistische stelling dat iedereen zijn eigen waarheid heeft niet volstaan.