Hoe lees je de Bijbel niet alleen als heilig boek, maar ook als literair werk? Letterkundige Klaas Smelik onderzoekt stijl, verhaal en vertelkunst.
In zijn inleiding vertelt Klaas Smelik hoe hij zo gegrepen was door het bijbelse Hebreeuws dat hij theologie ging studeren. Maar hoe er op die opleiding met bijbelteksten werd omgegaan was voor deze zoon van twee schrijvers een bittere teleurstelling. De dorre tekstanalyses van de theologen deden hem beseffen: “Zo werken schrijvers niet. Zo hebben ook de bijbelschrijvers niet gewerkt.”
Met aanstekelijke liefde voor de verhaalkunst vliegt Smelik de Bijbel daarom langs een andere route aan: die van de literaire stijlmiddelen, verhaalopbouw, plots en personages.
En dat werkt: het biedt inderdaad een verfrissend perspectief op allerlei bekende oudtestamentische verhalen. Smelik redt de Bijbel uit de handen van stoffige theologen en exegeten en geeft die terug aan de rechtmatige eigenaren: de schrijvers en hun lezers, de vertellers en hun toehoorders, de dichters en barden en bedenkers van fabels en sprookjes.
Toch wordt dan meteen ook duidelijk hoe ver wij cultureel verwijderd zijn van de wereld van de bijbelschrijvers. Voor moderne lezers, al dan niet gelovig, blijft de taal en stijl toch wonderlijk, opvallend summier ook: aan het uitdiepen van karakters of motieven doet de Bijbel nauwelijks.
Smelik noemt het een “typisch bijbels” stijlmiddel van “geen woord te veel”. Zo gezegd klinkt het als een strenge, calvinistisch-modernistische kunstopvatting, less is more, geen tierelantijnen, schrijven is schrappen…
Maar een andere verklaring die Smelik wel kort aanstipt, maar wat mij betreft wel wat verder had mogen uitdiepen, is dat de Bijbel eigenlijk helemaal niet bedoeld was om te lezen in de moderne zin van het woord – dat wil zeggen: in je eentje, in stilte, in je luie stoel of op het strand, in je eigen bubbel. Net als klassieke sprookjes, sagen en fabels zijn deze verhalen geschreven om voorgedragen te worden.
Dat stelt andere eisen aan een tekst; die is niet geschreven voor de eenling bij het haardvuur maar voor de groep rondom het kampvuur. Niet als eindproduct voor de lezer maar als regieaanwijzing voor de spreker, die het verhaal vervolgens nog zelf met zijn voordrachtskunst tot leven dient te wekken. Zo bezien is de Bijbel eerder te vergelijken met een filmscript dan met een roman.
Dat gezegd hebbende: Smeliks diepe duik in de literaire rijkdom van de Bijbel is op zichzelf wel degelijk goed te lezen in je luie stoel of op het strand.
|  |
