Sommige hoge toppen in het landschap van de geschiedenis van het denken onttrekken even hoge toppen gewoonlijk aan het zicht. Eén zo’n verdekkende top is Niccolò Machiavelli (1469-1527), wellicht de beroemdste politieke denker allertijden.
De Florentijnse theoreticus van de Realpolitik onttrekt namelijk een tijdgenoot aan het zicht die net zo eminent is als hijzelf: Francesco Guicciardini (1483-1540), evenals Machiavelli afkomstig uit Florence, evenals Machiavelli een man die zich geroepen voelde tot het openbaar bestuur en evenals Machiavelli in zekere zin schrijver malgré lui. Bovendien waren de mannen bevriend.
Guicciardini werd geboren als lid van een aanzienlijk handelshuis. Hij maakt carrière in het bestuur van Florence, zowel onder het bestuur van de familie De Medici als tijdens de republikeinse perioden die hun heerschappij onderbraken. Guicciardini diende ook twee pausen van de familie De Medici.
Hij was als bestuurder aanzienlijk succesvoller dan Machiavelli, hetgeen evenwel niet verhinderde dat hij in 1537 in ongenade viel. Vanaf die tijd tot zijn dood schrijft hij een geschiedenis van Italië, Storia d’Italia, die unaniem als een meesterwerk wordt beschouwd, ook door critici die Guicciardini als persoon als een sinistere opportunist zien die met alle winden meewaaide. Hopelijk wordt de Storia nog eens in het Nederlands vertaald.
Bij Historische Uitgeverij verscheen afgelopen herfst in elk geval een vertaling van een ander werk van Guicciardini, de in de jaren twintig van de zestiende eeuw opgetekende Ricordi, wat herinneringen betekent. Het zijn aforismen, korte, kernachtige observaties. Ze betreffen veelal de politiek, maar nu en dan duiken ook persoonlijk leven en de zeden van zijn tijd op.
In grote lijnen is Guicciardini’s wereldbeeld hetzelfde als dat van Machiavelli: de mens is een tamelijk naar en onbetrouwbaar wezen, merendeels gemotiveerd door eigenbelang. De bestuurder en politicus dient daarom zijn handelwijze aan te passen aan de aard van de mens.
Dat betekent dat hij niet mag uitgaan van een moreel ideaal van de mens alsof dit een beschrijving van de werkelijk bestaande mens was. De mens is slecht, wen er maar aan, zegt Guicciardini. De mens is echter ook zeer gevoelig voor illusies. De bestuurder dient daarom voor te wenden dat hij een heilig boontje is.
Dat de staatsraison de leidraad voor de bestuurder dient te zijn is niet hetzelfde als zeggen dat het doel de middelen heiligt, een gedachte die we noch bij Guicciardini, noch bij Machiavelli tegenkomen. Eer en glorie zijn de toetsstenen van het politieke handelen bij beide Florentijnse denkers.
Een belangrijk verschil tussen Machiavelli en Guicciardini is wel dat de laatste niet geloofde in onveranderlijke voorschriften voor de politiek. Machiavelli was van mening dat de fortuin een grillige godin was die door ferme mannenhand getemd kon worden. Guicciardini koesterde die illusie niet. Regels “kennen bijna allemaal afwijkingen en uitzonderingen”.
Toch biedt deze glanzende vertaling van Piet Rademakers 221 algemene overdenkingen die het herkauwen meer dan waard zijn.
Francesco Guicciardini, Ricordi – vertaald en van een nawoord voorzien door Piet Rademakers. Historische Uitgeverij, 152 pp., € 17,50, ISBN 978 90 6554 7750
