Führer und Verführer, of in het Nederlands: ‘Leider en verleider’. Een uitermate passende (en taalkundig fraaie) titel voor de Duitse film over leider Hitler en (nog veel meer) vérleider Joseph Goebbels, minister van Volksvoorlichting en Propaganda in nazi-Duitsland. In ruim twee uur schetst regisseur Joachim Lang hoe Goebbels zijn propagandamachine voortdurend naadloos aanpaste op de steeds oorlogszuchtiger en antisemitischer wordende plannen van zijn idool en held Hitler.

De film begint in 1945, wanneer duidelijk is dat Duitsland de oorlog gaat verliezen. Goebbels en zijn vrouw maken eerst een einde aan het leven van hun zes kinderen, waarna ze allebei zelfmoord plegen. Daarna wordt een sprong terug in de tijd gemaakt, naar 1938. Beetje bij beetje wordt duidelijk dat Hitler aanstuurt op een totale vernietigingsoorlog.

Goebbels ziet al snel dat om het Duitse volk hierin mee te krijgen, de kracht van massamedia essentieel is. Waarheid speelt geen enkele rol. “Wij dienen de waarheid slechts als het ons uitkomt. Propaganda is een kunst”, zo zien we Goebbels brullen. Als fictie, uitgeschreeuwd door een acteur, maar ook als historisch archiefbeeld. Beide vloeien soms naadloos in elkaar over. Een scène met jonge acteurs die de Goebbels-kinderen spelen wordt naadloos gevolgd door een zwart-witte archieffoto van hun dode lichamen.

Echt dus, en ijzingwekkend om te zien. De film is historisch correct, aldus kenners. Opmerkelijk: niet enkel de welbekende beelden van een schreeuwende Goebbels en Hitler worden getoond, maar ook onbekend materiaal van de heren waarin ze rustig en vriendelijk spreken. Dit roept direct de vraag op wat voor film Führer und Verführer nu eigenlijk is.

De filmhuizen kondigden ’m haast achteloos aan als historisch drama, maar dat is te simpel gezegd. De term ‘gefictionaliseerde documentaire’ of ‘een met archiefbeelden gelardeerd drama’ is accurater. De paralellen met de huidige populistische wereld waarin democratieën langzaam afbrokkelen zijn onmiskenbaar. De mechanismen waarmee Goebbels de massa wist te beïnvloeden zijn nog altijd zichtbaar in deze tijd van nepnieuws. Geen vernieuwende constatering, wel onverminderd angstaanjagend.

De woorden van Primo Levi waarmee Führer und Verführer eindigt – “Het gebeurde… en daarom kan het opnieuw gebeuren” – waren hiervoor niet nodig geweest, maar benadrukken wel de actualiteit en urgentie.

Film: Führer und Verführer (2024), Duitsland, 135 min. Regie: Joachim Lang, met o.a. Robert Stadlober en Fritz Karl.