Onlangs opende in Gouda de tentoonstelling Geloof, waarin drie gastcuratoren met kunstwerken afkomstig uit het Rijksmuseum in Amsterdam laten zien wat geloof voor hen betekent. In de komende jaren doet deze tentoonstelling meerdere plekken in Nederland aan.
De maatschappelijke interesse voor geloof en gelovigen lijkt toe te nemen in Nederland. Iedereen gelooft wel ergens in en het is goed om het daarover te hebben: met die gedachte is de tentoonstelling Geloof opgezet.
Drie gastcuratoren – de katholieke Stephan Sanders, de islamitische Naema Tahir en de joodse Arnon Grunberg – hebben werken uit de collectie van het Rijksmuseum gekozen om de expositie mee samen te stellen.
Sanders (64) is als kind geadopteerd en naar eigen zeggen op vijftigjarige leeftijd door het katholiek geloof opnieuw “geadopteerd”: “Dat is voor mij een belangrijk thema in mijn leven. Je kunt dus in een gezin of een groep opgenomen worden waar je eerst niet bij hoorde. God neemt je ook als zijn kind aan.”
Een van de werken die in Geloof zijn opgenomen, is het zeventiende-eeuwse schilderij De parabel van de verloren zoon door Frans Francken. In het bijbelverhaal van de verloren zoon herkent Sanders veel van zichzelf.
“Ik ben aangenomen, zo noem ik dat liever. Toen mijn moeder – ik noem ze gewoon mijn ouders, ook al ben ik niet hun biologische zoon – overleed en ze vanuit de katholieke kerk begraven werd, realiseerde ik me dat ik met haar het geloof ook ging begraven.
Maar dat geloof zou ik ook aan kunnen nemen, net zoals zij mij had aangenomen. Ik kon gewoon bij de katholieke of christelijke familie gaan horen. Dat is helemaal niet zo moeilijk. Je mag wel weten dat je nooit helemaal verloren bent voor de katholieke Kerk, je kunt altijd weer aangenomen worden. Dat is ook wat de vader in dit bijbelverhaal doet.”
‘Niemand is definitief verloren; je kunt altijd terugkeren en van richting veranderen, het is nooit te laat’
Het is ook een tijd anders geweest, dat je echt bij een Kerk moest horen en vooral aan allerlei regeltjes moest voldoen, zoals zijn moeder nog heeft meegemaakt. Dat is de keerzijde van geloof, want soms wordt het een verplicht christendom, hebben we in de afgelopen eeuwen gezien.
Sanders: “Gelukkig is dat niet meer zo. We mogen weten dat we nooit verloren zijn, dat is voor mij ook een groot thema. Daarom zit er ook een afbeelding van de heilige Antonius de Heremiet bij, de oude Egyptisch-christelijke kerkleraar, stichter van het kloosterleven, die zich terugtrok in de woestijn, voor de buitenwereld onvindbaar, een ‘verloren zoon’, zogezegd. Maar wel vindbaar voor God.”
Een ander schilderij dat Sanders gekozen heeft, verbeeldt de heilige Sebastiaan. Hij is de beschermheilige van onder meer soldaten, maar de laatste eeuw is hij ook toegeëigend door mannen die op mannen vallen. “Daar hoor ik zelf ook bij. Toch mag ik mij een kind van God weten en heb ik in de Nicolaaskerk in Amsterdam een thuis gevonden.
In de tentoonstelling heb ik ook een afbeelding van youtuber Nikkie de Jager [ook bekend als Nikkie Tutorials, red.] opgenomen. Zij is transgender en door chantage heeft zij dat ongewild bekend moeten maken. Je kan denken: een zoon ging verloren, maar daar kwam een prachtige vrouw voor terug. ‘Verloren-zijn’ betekent niet het einde in het christelijke verhaal.”
‘Het zijn grotendeels bijbelse verhalen, maar vooral de verhalen van jou en mij’
De persoonlijke keuzes van Sanders staan niet op zichzelf, maar staan in bredere zin voor mensen, religieus of niet, die universele vragen hebben over het leven. Kunst en de verhalen en associaties daarbij zijn een manier om het daarover te hebben en om het eigen leven te verstaan. “Oude kunst spreekt veel mensen aan. Dat geeft herkenning en erkenning dat dezelfde thema’s vroeger ook al speelden”, zegt projectleider Frank van der Velden over de expositie.
“De tentoonstelling stelt dat het belangrijk is om het daarover te hebben en geeft daarom het woord aan drie heel verschillende stemmen, in de hoop dat iedereen zich aangesproken kan voelen en een eigen ingang vindt. Het zijn grotendeels bijbelse verhalen, maar vooral de verhalen van jou en mij. Ook in de voorbereiding werk je met heel uiteenlopende mensen, dat maakt dit werk waardevol.”
Naast kunst uit het Rijksmuseum stelt deze reizende expositie in iedere stad ook betekenisvolle persoonlijke voorwerpen van inwoners tentoon. In Gouda is bijvoorbeeld een koptelefoon met speaker te zien. De eigenaar schrijft erover dat die staat voor een moeilijke periode in haar leven, waarin ze alleen contact met andere mensen via een gamingplatform kon hebben.
De kern van het christelijk geloof is barmhartigheid, dat komt in deze expositie opnieuw tot uitdrukking. “Niemand is definitief verloren”, legt Sanders uit. “Je kunt altijd terugkeren en van richting veranderen, het is nooit te laat. Je bent altijd welkom. Dat is best bijzonder in deze tijd van polarisatie, waar iedereen vooral op de verschillen tussen zichzelf en anderen let. Er zijn veel meer overeenkomsten dan verschillen.”
De tentoonstelling Geloof. Schatten uit het Rijks door de ogen van nu is tot en met 30 augustus in Museum Gouda te zien. Zie museumgouda.nl voor meer informatie. Later zal de tentoonstelling ook Bergen op Zoom, Harlingen, Hoorn, Zutphen en Venlo aandoen.
