Journalist
Nog altijd spreken relieken tot de verbeelding. Deze zomer staan deze overblijfselen van heiligen centraal in een tentoonstelling in de Broederenkerk in Deventer. “Het onderwerp trekt mensen.”
“Kijk, hier zie je mensen bij wijze van spreken kwijlen bij de relieken. Ze smeken, ze bidden. Ja, dat is wel een beetje de kern van de zaak.”
Enthousiast omschrijft Hein te Riele een middeleeuws schilderij dat binnenkort groot afgebeeld te zien is in de Deventerse Broederen- of Sint-Lebuinuskerk. Tot en met 13 september kan hier namelijk Bewaren + Bidden + Bewonderen worden bezocht, een gratis tentoonstelling over de rijke geschiedenis van Deventer als reliekstad.
Het is de vierde tentoonstelling in een serie waarin de geschiedenis van de Broederenkerk wordt uitgelicht en aan die van Deventer wordt verbonden. Eerder stond bijvoorbeeld hertogin Eleonora van Gelre, dochter van de Engelse koning en in de veertiende eeuw opdrachtgever voor de bouw van de Broederenkerk, centraal.
Samen met historicus en letterkundige Jos Paardekooper stelde Te Riele, in het verleden directeur van de plaatselijke VVV en verantwoordelijk voor evenementen als het Dickens Festijn en de Deventer Boekenmarkt, de tentoonstelling samen.
Dit jaar was het startpunt de reliekschrijn, gebouwd in 1891 rond een kist uit 1696, die in de noordbeuk van de kerk staat. “Ik kwam erachter dat de relieken die hierin zitten al in 940 zijn ingesteld. Toen zijn de lichamen verheven.”
De relieken uit de schrijn zijn niet te zien in de tentoonstelling, ook omdat ze nog steeds actief vereerd worden. Bij hoge uitzondering werd de schrijn echter wel geopend, zodat de reliekbundels gefotografeerd konden worden.
“Dat was een bijzonder moment. Het gebeurde onder leiding van diaken Marc Brinkhuis. Voordat de schijn werd geopend, werd er gebeden. Dan gaat de schrijn open en zie je die kist staan. Dan heb ik wel het historische besef om te bedenken dat die kist al uit 1696 stamt. En voordat de kist werd gesloten, werd er uitgebreid gebeden en er werd ook nog een lied gezongen. Het was dus niet zomaar iets.”
De heiligen waarvan de relieken in de schrijn worden bewaard, zijn sterk verbonden aan Deventer. Allereerst de Engelse missionaris Lebuinus (die in 2028 centraal zal staan in de zomertentoonstelling ter ere van vijfhonderd jaar Overijssel), patroonheilige van de stad en naamgever van twee Deventer kerken.
Ook van zijn medewerker Marcellinus worden beenderen bewaard in de schrijn. De derde heilige is Radboud, de bisschop van Utrecht, die vanwege onrust in zijn bisschopsstad vooral resideerde in Deventer en daar ook overleed.
Ook van Mildred zitten er overblijfselen in de kist. Eind zestiende eeuw kwamen die vanwege vervolging door koningin Elizabeth vanuit Engeland over naar Deventer.
“Er was al een link met Engeland via Eleonora en hier werden van oudsher veel Angelsaksische heiligen vereerd. In 1882 is een deel weer teruggegeven aan het klooster in Engeland waar ze vandaan kwamen.”
‘Men schat dat er nog maar zo’n negen à tien procent over is van de originele middeleeuwse relieken’
Maar niet alleen voor de oude heiligen is er aandacht. Ook Titus Brandsma, in 2022 heiligverklaard, komt ruimschoots aan bod. Zo worden een rozenkrans en sjaal van de karmeliet getoond. Maar er is meer.
“Brandsma is in 1937 en 1941 in Deventer geweest om uitgebreid onderzoek te doen naar de Deventer relieken en om de echtheid ervan vast te stellen. Daarvoor is de reliekschrijn ook geopend. Zijn onderzoek uit 1937 is gepubliceerd en online terug te vinden. Het onderzoek uit 1941 is nooit verschenen, maar wij plaatsen het wel in het begeleidende boekje bij de tentoonstelling.”
Brandsma was ook verantwoordelijk voor het overbrengen van enkele reliekfragmenten vanuit Deventer naar de naar Radboud vernoemde universiteit. “Die relieken liggen nog steeds in het altaar van de studentenkerk in Nijmegen.”
Er zijn meer relieken uit Deventer buiten de stad terechtgekomen. “In de kapel van de aartsbisschop aan de Maliebaan staan reliekbustes met daarin fragmenten van Lebuinus en Marcellinus.” Ook in kerken in België zijn fragmenten van Deventer relieken te vinden.
Tijdens de Reformatie en de nasleep ging er echter ook veel verloren. “Men schat dat er nog maar zo’n negen à tien procent over is van de originele middeleeuwse relieken. Er zijn ook veel zilveren reliekkasten omgesmolten; van dat materiaal is muntgeld geslagen. Zo’n munt is onlangs in Zwitserland voor 45.000 euro verkocht. Dat vonden wij te kostbaar, dus wij laten een 3D-print van zo’n munt zien.”
Naast Titus Brandsma is er aandacht voor Geert Groote en Florens Radewijns, twee boegbeelden van de Moderne Devotie. “Let wel, dat zijn geen relieken, want beide heren zijn nooit zalig- of heiligverklaard.” In 1855 kwamen de schedels en beenderen naar de Broederenkerk. “Inmiddels zijn ze in bruikleen bij het Geert Grootehuis hier in Deventer, maar voor de tentoonstelling komen ze even terug.”
De tentoonstelling werd geopend op 28 juni, drie dagen na de datum waarop in 940 de relieken van Lebuinus, Marcellinus en Radboud werden verheven. De Eucharistie werd gevierd en de Utrechtse hulpbisschop Herman Woorts, die in het aartsbisdom verantwoordelijk is voor relieken, was aanwezig.
Want naast de historie gaat het bij relieken toch vooral om de devotie. “Er zijn twee devotieplekken ingericht om te bidden. Een rond Titus Brandsma en een rond Lebuinus.”
Te Riele, van huis uit katholiek maar niet meer praktiserend, weet wat het bidden tot relieken kan betekenen. “Ik probeer het ook uit te leggen aan mensen die het niet begrijpen. Mensen bidden tot relieken om een heilige om bemiddeling te vragen.”
Vorig jaar bezochten tienduizend mensen de zomertentoonstelling. Op dat aantal hoopt Te Riele ook dit jaar. “Het onderwerp trekt mensen. Ik hoop ook op niet-katholieken, mensen die wat oecumenischer ingesteld zijn. Want het is ook hun geschiedenis.”
De tentoonstelling Bewaren + Bidden + Bewonderen is tot en met 13 september te zien in de Broederenkerk in Deventer. De toegang is gratis. Elke donderdag en vrijdag is er om 14.00 uur een rondleiding door Hein te Riele en Jos Paardekooper.
