Van Brussel tot Biddinghuizen: talloze dorpen en steden in Nederland en Vlaanderen hebben een patroonheilige. Achter de oorsprong van deze plaatselijke patronen gaat een geschiedenis vol verrassingen schuil.
Wie is de patroonheilige van jouw woonplaats? Als je het niet weet, is het je vergeven, want je bent lang niet de enige. Veel dorpen en steden in Nederland en Vlaanderen hebben een beschermheilige, maar de kennis daarover is mager.
Sommige patroonheiligen hebben nog het geluk geëerd te worden met een standbeeld of met een hommage op het gemeentewapen, maar voor velen zal gelden dat alleen de lokale heemkundekring van hun band met de plaats op de hoogte is.
Dat is jammer, want het gebruik om steden en dorpen aan een heilige toe te wijden bestaat al sinds de vroege middeleeuwen. De traditie is ontstaan uit het nog veel oudere gebruik om kerken onder de bescherming van heiligen te plaatsen, legt hagiograaf en pater jezuïet Marc Lindeijer uit.
“De patroonheiligen van steden en dorpen zijn begonnen als de beschermheiligen van de parochie of van de voornaamste kerk in een plaats. Ik ken geen gevallen van een stad of dorp waar de patroonheilige een andere is of was dan die van een kerk ter plaatse.”
Zeker in de middeleeuwen was ouderdom een belangrijk criterium, evenals ‘romeinsheid’.
Dat het om een middeleeuws gebruik gaat, betekent overigens niet dat alleen oude plaatsen een patroonheilige hebben. Zo hebben verschillende dorpen in Flevoland, die pas in de vorige eeuw zijn gesticht, een eigen patroon. Daarbij gaat het inderdaad telkens om dezelfde heilige aan wie de plaatselijke kerk is toegewijd.
“Een patroonheilige is eerst en vooral een beschermer, die het kwaad afweert en het goede afsmeekt – iemand dicht bij God, die daar voor ons bidt”, zo verklaart Lindeijer de reden achter het kiezen van een patroonheilige.
“Natuurlijk ‘werkt’ die voorspraak beter naarmate de heilige meer vereerd wordt en met vertrouwen wordt aangeroepen, bijvoorbeeld door een gezamenlijke noveen, een processie, een bijzondere toewijding of een belofte.”
Sommige plaatsen hebben een persoonlijke link met hun patroonheilige. Dat geldt bijvoorbeeld voor Rhenen, sterfplaats van de heilige Cunera, en voor Dilbeek, waar de wieg van de heilige Alena stond. Ook heiligen die hun sporen hebben nagelaten in een wat weidser gebied – denk aan missionarissen als Lambertus en Amandus – komen in meerdere steden en dorpen terug als patroon.
Toch zijn lokale heiligen pas tamelijk laat populair geworden, weet Lindeijer. “Dat gebeurde steeds in verband met een groeiend besef van de lokale identiteit en geschiedenis.”
Zo is ook het benoemen van een nationale heilige – Sint-Willibrord voor Nederland, Sint-Jozef voor België – aan die relatief recente ontwikkeling gekoppeld: “Dat is verbonden met de opkomst van de natiestaat in de achttiende en negentiende eeuw.”
“De oudste cultus is die van de martelaren: hun relieken kregen een plaats in of onder het altaar en aan hen werd de patronage van de kerk toevertrouwd”, vervolgt Lindeijer. “Zeker in de middeleeuwen was ouderdom een belangrijk criterium, evenals ‘romeinsheid’.”
Dat verklaart waarom de oudste kerken in Nederland en elders vaak zijn toevertrouwd aan nieuwtestamentische heiligen zoals Petrus of Johannes de Doper, aan Romeinse martelaren, of aan heiligen wier relieken werden geïmporteerd: “Sint-Willibrord bijvoorbeeld bracht relieken van Sint-Maarten mee toen hij ons land kerstende.”
Het hoeft geen verrassing te zijn dat ook Maria altijd mateloos populair is geweest als patroonheilige. “Een zesde tot een kwart van alle kerken was en is onder haar bescherming gesteld”, zegt Lindeijer.
“Een andere populaire patroon is vanouds de aartsengel Michaël, de grote vechter Gods. Dat geldt ook voor allerlei heiligen die zichzelf in de bescherming van een bepaalde groep hadden bewezen, zoals Sint-Nicolaas bij de zeevarenden, die dan met name vereerd werd in havensteden.”
Lindeijer verwacht dat de bekendheid van plaatselijke patronen in de toekomst verder zal afnemen. “Naarmate de Kerk mondialer wordt, zullen lokale patroonheiligen vaak aan populariteit inboeten ten gunste van ‘wereldsterren’ als Thérèse van Lisieux, Pater Pio of Carlo Acutis”, zegt hij.
Eén patroon heeft volgens hem echter weinig te vrezen: “Dat is natuurlijk Onze-Lieve-Vrouw, die nog het meest standhoudt als beschermheilige van een stad of dorp – denk aan de Zoete Lieve Moeder van ’s-Hertogenbosch.”
Ben jij een heiligenexpert? Doe de quiz! Let op: het kan even duren tot de quiz geladen is.
