Toen paus Leo XIV op 6 januari de Mis voor Driekoningen vierde – en daarmee ook het Heilig Jaar officieel afsloot – deed hij dat met een nieuwe pauselijke staf. Het ontwerp trok meteen de aandacht: breekt de paus met het verleden, of legt hij gewoon een ander accent?
Decennialang waren katholieken vertrouwd met de zilveren staf van de Italiaanse kunstenaar Lello Scorzelli (192101997), het kruisbeeld dat sinds Paulus VI door opeenvolgende pausen werd gedragen.
De tengere, gekruisigde Christus aan het gebogen kruis groeide uit tot een icoon van het moderne pausschap: een beeld van een Kerk die het lijden van de wereld meedraagt.
Volgens het Bureau voor de Liturgische Vieringen van de Paus staat de nieuwe staf – of ferula – van Leo XIV “in continuïteit” met deze traditie. Maar het nieuwe ontwerp legt toch een belangrijk ander accent. Het kruisbeeld vertoont verwantschap met dat van Scorzelli, maar Christus staat er niet meer gekruisigd op.
Zijn armen zijn geopend, de wonden zichtbaar, terwijl Hij ten hemel opstijgt. De tekenen van het lijden blijven, aldus de verklaring, maar worden voorgesteld als “lichtende tekenen van overwinning” die menselijk lijden niet uitwissen, maar “omvormen tot de dageraad van het goddelijke leven”.
Waar Scorzelli’s kruis primair het lijden opriep, laat de nieuwe ferula vooral de overwinning van de verrezen Christus zien.
Het Paasmysterie – altijd het hart van de christelijke verkondiging – wordt zo, schrijft het bureau, weer nadrukkelijk neergezet als bron van hoop: de dood heeft niet het laatste woord.
Hoewel de ferula pontificalis al in de middeleeuwen ontstond, had die van oudsher geen liturgische functie en maakte die ook geen deel uit van de officiële pauselijke insignia. Daar kwam pas relatief recent verandering in; pas na Vaticanum II gaf paus Paulus VI de staf zijn huidige plek.
Waar de bisschoppelijke staf vooral het herderschap benadrukt, verwijst de staf van de bisschop van Rome volgens het liturgisch bureau naar zijn specifieke opdracht: “de broeders te bevestigen in het paasgeloof”.
Het is daarom veelzeggend, zo merkt het bureau op, dat Leo XIV juist bij de sluiting van de Heilige Deur aan het einde van het ‘Jubileum van de Hoop’ zijn nieuwe staf voor het eerst gebruikte, “alsof hij symbolisch wilde zeggen dat er geen ander fundament is dan Christus, gekruisigd en verrezen, die door zijn hemelvaart aan de rechterhand van de Vader, bekleed met onze verheerlijkt menselijkheid, de weg van de Menswording tot voltooiing heeft gebracht”.
Een laatste betekenisvol detail: de paus liet ook zijn wapenspreuk op de staf graveren – In illo uno unum; ‘In de Ene zijn wij één’.
Daarmee, aldus het pauselijk liturgiebureau, “kan men de theologische dimensie van zijn leergezag begrijpen, gefundeerd op eenheid en communio, die ons tot Kerk maakt en die telkens wordt gerealiseerd wanneer wij delen in het ene gebroken Brood”.
