Redacteur Nieuwe Media
In een kerk in Emmeloord is deze weken een bijzondere tentoonstelling te zien over de eerste Heilige Communie zoals die vroeger werd gevierd. Geen moderne cadeaus of groots ingerichte feesten, maar vitrines vol kleine, vaak zorgvuldig bewaarde herinneringen.
Bekers en verzilverde lepels, witte jurken, papieren prentjes, porseleinen bordjes en andere communiegeschenken, soms met inscripties. Al deze oude spullen bij elkaar vertellen volgens initiatiefnemer Hein Pragt (73) één verhaal: dat van een religieuze traditie die langzaam uit het alledaagse leven is verdwenen.
Pragt kwam op het idee voor de expositie toen hij thuis aan het opruimen was. In een kast stuitte hij op een oude beker uit zijn eigen jeugd. ‘Ter gelegenheid van uw eerste Heilige Communie’, luidde de inscriptie. “Toen dacht ik: hier moet ik wat mee voordat dat spul allemaal verloren gaat. En zodoende is eigenlijk het idee ontstaan.” Het object bleek de aanzet tot een veel groter project.
Het initiatief begon dus met één vondst en groeide uit tot een tentoonstelling met honderden communie-objecten, afkomstig uit heel Nederland. Via een oproep voor het doneren van communiegeschenken die Pragt deed in het AD reageerden meer dan zeventig mensen.
“Allemaal belangeloos geschonken! Vorige week bracht iemand nog acht of negen schilderijen, die zestig jaar op zolder hadden gelegen. Mensen vinden het mooi dat het van hun zolder komt en dat anderen het nog kunnen bewonderen.” De verzameling is inmiddels omvangrijk: negen tafels en acht vitrinekasten vol communiecadeaus, variërend van eenvoudige herinneringsbordjes tot zilveren lepeltjes en kledingstukken van decennia oud.
“Ik telde de objecten op één tafel, en dat waren er al 25. Laatst kwam er iemand zelfs helemaal uit Beltrum persoonlijk iets brengen. Mensen uit Waalwijk willen ook komen kijken.” Sommige voorwerpen dateren uit de negentiende eeuw, met als oudste object een stuk uit 1888. “Het is helemaal gaaf. Je ziet dat het ooit met zorg is bewaard.”
Het is opvallend hoeveel geschenken nooit meer zijn aangeraakt. “Het waren relatief dure cadeaus voor die tijd. Het zijn in wezen gebruiksvoorwerpen, maar ze zijn nooit gebruikt. Een beker om uit te drinken, een lepeltje om te roeren, maar het werd allemaal als herinnering weggezet… Als de eigenaar komt te overlijden, hebben de kinderen er niks mee en dan verdwijnt het. Dat vind ik gewoon jammer.”
Tussen de objecten vallen ook de vele prentjes op: kleine herinneringskaartjes die kinderen vroeger bij hun eerste Communie aan hun omgeving, familie en vriendjes gaven. Vaak met een foto, een religieuze afbeelding en een gebed of korte tekst. “Die hebben we ook heel veel ontvangen”, vertelt Pragt. “Misschien wel honderd stuks, allemaal ingelijst.” Hij heeft ze allemaal gekopieerd, zodat de voor- en achterkant te lezen zijn voor het publiek. “Dat werd echt bewaard, maar je keek er later eigenlijk nooit meer naar.”
Volgens Pragt zit er een duidelijke verschuiving achter het verdwijnen van dit soort religieuze herinneringen. “Als ik naar onze eigen kinderen kijk, zijn deze tradities in de jaren zeventig en tachtig gekanteld en afgenomen”, zegt hij. Waar vroeger de eerste Communie nog duidelijk onderdeel was van een breder kerkelijk leven, veranderde dat geleidelijk. “De betekenis van het geloof is langzaam wat verloren gegaan in de maatschappij.”
Ook de beleving veranderde, merkt hij. Kinderen die hun eerste communie deden, bleven daarna vaak actief binnen de kerk en er waren katholieke jongerenverenigingen waar nog activiteiten werden georganiseerd. “Tegenwoordig zie je communicanten na hun grote dag bijna niet meer terug in de kerk.” Volgens Pragt speelt ook de rol van ouders mee: “Veel ouders hebben zich zelf afgekeerd van de kerk, maar vinden het toch belangrijk dat hun kind de Communie doet. Daarna valt het contact weg.”
De tentoonstelling roept vooral bij oudere bezoekers nostalgie op. Het gaat volgens Pragt niet alleen om objecten, maar om een verdwenen manier van leven. “Het is echt een beleving van vroeger. En omdat het niet meer gedaan wordt, roept het veel herinneringen op en ook verlangen naar hoe het ooit was.”
De initiatiefnemers willen de verzameling niet alleen tonen, maar ook laten doorwerken. Na afloop van de tentoonstelling worden delen van de collectie ondergebracht in vitrines in verzorgingshuizen. “Vooral mensen met dementie kunnen daar herinneringen uit hun jeugd aan hebben.”
De tentoonstelling is te zien in de H. Michaelkerk van de Emmausparochie in Emmeloord tot en met 7 juni, elke zondag na de viering van 9.30 uur tot 10.30 uur. Op 30 mei is er bovendien een open dag waarop de kerk vrij toegankelijk is voor publiek.
