In Nijmegen is vanochtend pater jezuïet Jan Bots overleden, 95 jaar oud. Hij groeide in de jaren zestig en zeventig uit tot boegbeeld van behoudende katholieken. Maar het innerlijk leven van de mens vond hij uiteindelijk belangrijker dan kerkpolitiek.
De laatste keer dat ik pater Bots sprak, kwam hij onaangekondigd naar de redactie van Katholiek Nieuwsblad. Hij was slecht ter been, maar goed van geest. Het leek bijna een elevator pitch die hij tegen me afstak: over de liedbundel van wijlen zijn medebroeder Piet Penning de Vries die hij heruitgegeven had, die hij me in handen drukte met de warme aanbeveling er toch echt aandacht aan te schenken in KN.
Dat deden we uiteraard – omdat die liedbundel relevant was voor onze lezers, maar ook omdat je pater Bots moeilijk iets kon weigeren. Hij sprak met een vanzelfsprekend gezag, maar toch ook met vriendelijkheid, scherpzinnigheid, overtuigingskracht. En, niet onbelangrijk, altijd met een woord van bemoediging.
Hij las onze krant trouw en met aandacht, en liet het me meermaals per e-mail of telefoon weten als hij van een artikel genoten had, of het er juist hartstochtelijk mee oneens was geweest. Maar ook in dat laatste geval was er steeds die bemoediging: ga zo door met jullie belangrijke werk!
Jan Bots werd in 1930 geboren in “een degelijk katholiek gezin in Amsterdam”, zo vertelde hij in het interview dat in KN verscheen na zijn pitch van de liedbundel. Geloof was er alomtegenwoordig. “Ik ben lang misdienaar geweest en bleef altijd lang nabidden. Voor mijn omgeving was het al snel duidelijk: die gaat priester worden.”
Voor hemzelf niet direct. In de hongerwinter, in de rij voor soep uit de gaarkeuken, had Bots naar eigen zeggen een bijzondere ervaring, “een moment van gevoelde nabijheid van God”. Maar van zijn roeping tot het priesterschap werd hij zich pas in de jaren vlak na de oorlog bewust, “in een bar, aan de toog”, toen hij economie studeerde.
Pas 19 jaar was hij toen hij intrad bij de jezuïetenorde. Daarna volgde de lange, stevige vorming waar de orde bekend om stond: filosofie, theologie, (kerk)geschiedenis; in Nijmegen, Delft, Maastricht en tot slot in het Italiaanse Florence. In 1961 werd hij priester gewijd.
Ten diepste was het hem om het 'forum internum' te doen, waar de confrontatie tussen de individuele ziel en God plaatsvindt
Als docent kerkgeschiedenis in de jaren zestig maakte hij zelf ook een roerig stukje kerkgeschiedenis mee. Het waren de jaren van het Tweede Vaticaans Concilie, in Nederland direct gevolgd door het Pastoraal Concilie van Noordwijkerhout. In deze tijd van enorme vernieuwingsdrift en vrijzinnigheid onder theologen en geestelijken, ontwikkelde hij zich als een dissidente stem van de orthodoxie in het kerkelijke debat.
Ook binnen zijn eigen Sociëteit van Jezus werd hij daardoor in toenemende mate een vreemde eend in de bijt – zeker nadat zijn orde in de jaren zeventig en tachtig een wat meer sociaal-geëngageerde, vooruitstrevende afslag nam. Hij werd in diezelfde periode juist het boegbeeld van behoudende katholieken in Nederland, die zich uitsprak in vele boeken en tijdschriften die hij uitgaf via zijn eigen ‘Petrus Canisius Stichting’.
Maar dat alles, zo legde hij later uit in een interview met het tijdschrift Markant, had betrekking op het forum externum, de buitenkant of bühne, terwijl het hem ten diepste om het forum internum te doen was – de binnenkant van de mens, “waar de confrontatie tussen de individuele ziel en God plaatsvindt”.
Pater Jan Bots was bovenal een geestelijk leidsman in hart en nieren. Hij gaf talloze retraites voor groepen, radioretraites ook tot op hoge leeftijd voor Radio Maria, maar hij bleef ook mensen persoonlijk pastoraal begeleiden. Wie hem in die rol mee hebben gemaakt, spreken allemaal lovend over hem. Hij was duidelijk, recht in de leer, maar als gezegd steeds hartelijk en bemoedigend.
“Mensen scholen in de omgang met God”, dat is “de core business van de jezuïeten”, zo zei hij in het al genoemde KN-interview. Het was zeker ook zijn core business, en hij ging ermee door zolang zijn gezondheid het hem toeliet. Hij overleed in de ochtend van 17 november in Aqua Viva, het verzorgingstehuis van de jezuïeten in Nijmegen.
