Terwijl internationale spanningen toenemen roept vredesorganisatie Pax mensen tijdens deze Vredesweek op om zelf bij te dragen aan vrede. Priester Ad van der Helm pleit voor meer diplomatie, dialoog en het overwinnen van de polarisatie.  

Met de Vredesweek wil Pax laten zien dat “er ondanks alle berichten over oorlogen, vluchtelingen en groeiende polarisatie, ook heel veel mensen zijn die verlangen naar vrede en verbinding en zich daar dagelijks voor inzetten”.  

Interkerelijk Vredesberaad

Pax ontstond in 2006 met de fusie tussen Pax Christi Nederland en het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV). Beide vredesorganisaties zetten zich al sinds de Tweede Wereldoorlog in voor vrede. Priester Ad van der Helm is bestuursvoorzitter van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV).

De slogan van de Vredesweek, die van 19 tot 27 september loopt, is ‘Niets doen is geen optie’. Wat betekent dat concreet voor een christen of katholiek, in een wereld die geteisterd wordt door vele conflicten? 

Van der Helm: “Vrede kan je brengen in jouw eigen omgeving, waar je woont en werkt, tussen jouw vrienden en kennissen. Vrede begint al bij hoe we met elkaar omgaan in het dagelijks leven. Daarnaast is het ook belangrijk om actie te voeren om het leed van mensen zichtbaar te maken en het gesprek daarover gaande te houden. Als katholiek zou ik mezelf afvragen hoe ik zelf vrede uitdraag in het dagelijks leven. Want aan mooie woorden hebben we niet genoeg. Vrede moeten we concreet maken. 

We geven elkaar een hand in de kerk tijdens de vredeswens. Geef je onbekende buurman eens een hand, of de zwerver die bij de supermarkt staat. Dat zijn kleine dingen die de wereld niet veranderen. Maar ze veranderen wel jouw en mijn wereld.”

Omwille van de talloze conflicten die er spelen, sprak paus Franciscus wel eens over een ‘Derde Wereldoorlog in stukjes’. Paus Leo XIV heeft vrede tot een belangrijk thema van zijn pontificaat gemaakt. In de politiek daarentegen wordt meer over (her)bewapening gesproken en heeft bijna niemand het over vrede of dialoog. Zijn we vergeten hoe we aan vrede moeten bouwen? 

“De oorlog is dichterbij dan we denken. Ook zijn de bedreigingen voor Europa groot. We moeten niet denken dat wij buiten schot blijven, er is bijvoorbeeld al een hybride oorlog (oorlog met onzichtbare wapens, red.) bezig van Rusland tegen ons bezig. Ik wil geen somberheid verspreiden, maar we moeten wel realistisch zijn. Een land moet nu eenmaal weerbaar zijn voor mogelijke agressies. Dat verklaart misschien wel deze houding. 

Aandacht voor diplomatie is een van de belangrijkste thema’s waar Pax zich voor inzet. In Nederland is fors bezuinigd op diplomatie en internationale samenwerking. Dit zijn echter juist de instrumenten om bij te dragen aan echte en duurzame vrede. Afschrikking alleen zorgt daar niet voor.” 

Ontwikkelingssamenwerking is een instrument om aan sociale gerechtigheid te bouwen. We leven in een globale wereld waar we afhankelijk van elkaar zijn. Zolang er grote ongelijkheid is tussen landen, lopen we meer risico op conflicten. Dit zegt ook ons geloof: we zijn broeders en zusters, en daarmee ook verantwoordelijk voor elkaar.” 

In hoeverre kan diplomatie nog een rol spelen als we kijken naar de oorlog in Oekraïne en in Israël?  

“We moeten nooit opgeven. De situatie is, zeker in Israël en Palestina, ernstig beschadigd en voor langere termijn lijkt het onoplosbaar. Het conflict is tientallen jaren terug in de tijd gegaan. Dat los je niet zomaar op met diplomatie. Gelukkig zijn er in het Heilig Land initiatieven waar mensen elkaar juist opzoeken. Israëliërs, Palestijnen, Joden en christenen. Ze zijn weliswaar klein, maar ze zijn er wel. 

Als politieke leiders hierop inspelen, kan het zomaar zijn dat er een hernieuwde beweging van vrede op gang komt. Bij de oorlog tussen Oekraïne en Rusland denk ik dat er veel meer achter de schermen gebeurt dan wij zien. De oplossing ligt uiteindelijk toch aan de onderhandeltafel, en niet op het slagveld.” 

Paus Franciscus is wel eens bekritiseerd om zijn oproep tot dialoog, paus Leo XIV kreeg dezelfde kritiek op zijn pleidooien voor vrede. Kan de paus nog een rol spelen in het beëindigen van conflicten?  

“Pausen hebben geen directe macht in wereldse zin, maar kunnen wel het geweten van de mens aanspreken. De stem van een paus reikt verder dan de katholieke gemeenschap alleen. Een paus kan ook andere religies aanspreken, omdat hij aandacht vraagt voor de hogere opdracht van de mens: om een toekomstperspectief te creëren dat in het teken staat van het algemeen welzijn. 

Toch is de stem van een paus ook een beperkte stem; soft power zoals dit wel genoemd wordt. De kracht is afhankelijk van wat politieke leiders daarmee doen. Ik hoop dat politieke leiders nadenken over de boodschap van de paus en kunnen luisteren naar de wijsheid die door religies naar voren worden gebracht.”

Kan de Nederlandse Kerk een grotere rol spelen in het bevorderen van vrede? 

“Zeker, die rol is helaas nu erg klein. Af en toe verschijnt er een brief, maar verder weinig. Op lokaal niveau gebeurt er veel, bijvoorbeeld in protestantse gemeentes en parochies. Er gebeurt meer dan we in de media zien en waar de media niet altijd aandacht voor heeft. Het nieuws brengt eerder polarisatie in beeld dan initiatieven waar mensen proberen verbinding te leggen met elkaar. Maar ik zou graag wat meer willen horen over vrede van de Nederlandse Kerk.” 

De dreiging van kernwapens is groter dan ooit. Pax komt voort uit Pax Christi en het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV), vredesorganisaties die in de jaren zeventig en tachtig honderdduizenden mensen mobiliseerden tegen kernwapens. Nu lijkt daar minder animo voor te zijn in de maatschappij. Hoe komt dat, volgens u? 

“Kernwapens waren in Nederland een politiek probleem. Het ging onder meer om de vraag of nieuwe kernraketten in ons land gestationeerd moesten worden. Tegenwoordig lijkt er minder weerstand te zijn. Je moet als landen samen tegen kernwapens optrekken, maar er is momenteel te veel polarisatie.

In 2017 ontving de internationale campagne ICAN (International Campaign to Abolish Nuclear Weapons, red.) de Nobelprijs voor de Vrede voor haar inzet voor een verbod op kernwapens. PAX is bestuurslid van de ICAN. Deze lobby ligt onder druk door internationale spanningen. Landen denken dat ze kernwapens nodig hebben om veilig te zijn. Een grote illusie, zoals ook de paus zegt. Daarnaast kosten kernwapens ongelooflijk veel geld. Daar is het algemeen welzijn van de mens niet mee gediend.” 

Tegenwoordig is vredesactivisme regelmatig gedreven door ideologie, waardoor actiegroepen lijnrecht tegenover elkaar staan. Hoe kunnen we deze polarisatie doorbreken? 

“Er wordt momenteel een herdenking rond 7 oktober georganiseerd, zoals vorig jaar. Dat is niet altijd gemakkelijk. Er zijn mensen die niet goed begrijpen wat onze bedoeling is. We proberen met de herdenking de polarisatie te overwinnen. Bij dood en lijden zijn alle mensen gelijk. Het geweld van Hamas op 7 oktober was afschuwelijk en barbaars. Maar daarop heeft Israël helaas ook met zeer gewelddadige maatregelen gereageerd. Dat is niet de weg die tot vrede en verzoening leidt. 

Als je kijkt naar de nasleep van de aanslagen op 11 september in 2001 moet je constateren dat na de reactie van de VS de wereld alleen maar onveiliger is geworden. Ik snap de boosheid en het verlangen naar een harde reactie, maar er zijn zoveel andere oplossingen. Het is daarom belangrijk om samen in gesprek te gaan en samen te herdenken, met joden, moslims, christenen en humanisten. En met gematigde groepen die open staan voor dialoog.” 

Wat hoopt u dat de Vredesweek zal betekenen voor Nederlandse gelovigen?  

“Ik hoop dat mensen de moed en de hoop niet verliezen. Er zijn in de wereld nog veel goede mensen. De toekomst van de wereld moet uiteindelijk niet bepaald worden door de kwade machten. We kunnen als individu misschien een kleine bijdrage leveren, maar samen met vele anderen kunnen wij het goede brengen in deze wereld.”