Geestelijke begeleiding is booming, zowel in de collegebanken als daarbuiten. Wat verklaart deze populariteit? “Als geestelijk begeleider ben je als een reisgenoot om iemand in te wijden in de relatie met God.”
De belangstelling voor geestelijke begeleiding groeit. Dat blijkt onder meer uit het succes van de leergang Geestelijke begeleiding die het Titus Brandsma Instituut (TBI), verbonden aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, aanbiedt.
Twee jaar geleden begon deze opleiding met 24 studenten, inmiddels zijn het er 67. “We moeten nog wel zien of deze piek aanhoudt”, zegt Edwin van der Zande, hoofd van de opleiding. “Maar als het zo rond de veertig blijft, dan is het best veel voor een leergang die op theologie en spiritualiteit gericht is.”
Hoe dan ook neemt de belangstelling voor het onderwerp toe, onderschrijft ook Inigo Bocken, wetenschappelijk medewerker van het TBI. “We organiseerden in samenwerking met het Platform Ignatiaanse Spiritualiteit een studiedag over geestelijke begeleiding. Daarmee probeerden we onze eigen wetenschappelijke inzichten te verbinden met de praktijk. De studiedag was binnen de kortste keren uitverkocht. De studiedag krijgt een vervolg in Leuven.”
Wat is geestelijke begeleiding eigenlijk? Bocken: “De beknoptste definitie is dat het gaat om een begeleiding op de geestelijke weg van mensen. Als geestelijk begeleider ben je als het ware een reisgenoot om iemand in te wijden in de relatie met God, het mysterie van het bestaan of welke naam men daar ook aan geeft. Dat is anders dan psychotherapie, waarin vaak een behandelplan aanwezig is. In de geestelijke begeleiding is dat er niet.”
“En juist liever niet”, vult Van der Zande aan. “De geestelijk begeleider heeft geen beeld van waar het precies naartoe moet. Omdat je als geestelijk begeleider als grondhouding hebt dat God werkzaam in de ander aanwezig is. De bedoeling is inzicht te krijgen in hoe die werkzaamheid in iemands leven zich ontvouwt en hoe je in die werkzaamheid, in die relatie kunt groeien.”
“Het valt mij op dat de studenten vaak vragen wat het verschil is met psychotherapie. De psychotherapie wil iets herstellen wat kapot is. De geestelijke begeleiding is op zoek om ook in dingen die niet werken toch iets van een geestelijke weg te vinden; in het vallen en opstaan, zal ik maar zeggen.”
Evenmin is geestelijke begeleiding een vorm van mystiek, zegt jezuïet Nikolaas Sintobin van het Platform Ignatiaanse Spiritualiteit. Hij vertaalde het boek Geestelijke begeleiding van zijn ordegenoten William Barry en William Connolly.
“Mystiek is een ervaring die aan sommige mensen gegeven wordt. Dat gebeurt gewoon”, zegt hij. “Wie om geestelijke begeleiding vraagt, wil in gesprek meer helderheid krijgen in zijn of haar geloofservaring. Ik begeleid een aantal jonge mannen en vrouwen die zich de vraag stellen: waartoe nodigt God mij uit? Tot een huwelijksleven, of misschien tot een Godgewijd leven? Het kan een paar jaar duren om te helpen helderder te zien en uiteindelijk ook te komen tot een keuze.”
“Als je geschoold bent in de menswetenschappen kun je allerlei vormen van manipulatie beter op het spoor komen.”
Barry en Connolly besteden in hun boek veel aandacht aan de menswetenschappen en in het bijzonder aan de psychologie. Dat riep kritiek op: ben je dan niet aan het psychologiseren en bagatelliseer je dan de eigenlijke religieuze ervaring niet?
Sintobin is het daar niet mee eens: “De menswetenschappen kunnen juist helpen om de religieuze ervaring te zuiveren. De recente actualiteit rond het misbruik in de katholieke Kerk is niet zozeer seksueel misbruik, als wel geestelijk misbruik.”
Een voorbeeld hiervan is wat aan het licht kwam over de zusters van Sacré-Coeur in Parijs en eerder over diverse nieuwe gemeenschappen, waar ‘geestelijk leiders’ hun volgelingen manipuleerden. “Als je geschoold bent in de menswetenschappen kun je allerlei vormen van manipulatie beter op het spoor komen.”
Het helpt ook om beter te luisteren, aldus Sintobin. “Geestelijke begeleiding is ook luisteren naar wat mensen vertellen over hun intieme geloofservaring. Daarmee bedoel ik dat het raakt aan hun gebedsleven, een heel persoonlijke ervaring. De taak van de begeleider is om te luisteren, de persoon toe te laten zijn of haar verhaal te doen en door het verhaal te doen er zelf meer inzicht in te krijgen.”
Gerben Zweers herkent dat. Hij is broeder augustijn en als priester werkzaam in de parochies Licht van Christus en Heilige Drie-eenheid, beiden in de omgeving van Utrecht. Hij volgde de TBI-leergang geestelijke begeleiding. Een goede opleiding is bij geestelijke begeleiding cruciaal, vindt hij. “Je gaat een verbinding met de ander aan die zich in zijn of haar eigen kwetsbaarheid aan jou vertoont.”
Dat kan ook fout gaan, zo beseft ook hij. “Dat was een van de redenen waarom ik aan deze studie begon. Er zijn helaas voorbeelden van mensen die als geestelijk begeleider over de schreef gaan: gewoon macht uitoefenen. Ik dacht: dat zal mij niet gebeuren.”
Hij herkent dat luisteren daarbij heel belangrijk is. “Hoe luister ik goed, zonder vooroordelen? Dat is al een cursus waard. Het is niet mijn taak om de ander te zeggen: dit moet je gaan doen. Of tips geven. De eerste tip is altijd: géén tips geven. In feite ben ik gewoon degene die een veilige ruimte biedt zodat God ter sprake kan komen in het leven van de ander.”
Dat was voor Zweers een verrassend nieuw inzicht. “In mijn rol van geestelijk begeleider heb ik geen agenda, behalve de vraag: hoe komt God ter sprake bij deze mens? Je hoeft niet in de oplossingsmodus te gaan zitten. Dat was voor mij een eyeopener; het helpt mij onbevooroordeeld te luisteren naar de ander.”
Onder de studenten zijn veel geestelijk verzorgers, maar er zijn er ook veel die als vrijgevestigd geestelijk begeleider willen gaan werken, aldus Edwin van der Zande. “Maar je hebt ook studenten die er als professional niet zoveel mee doen, maar wel hun eigen geestelijke weg willen ontwikkelen op een academisch niveau.” Anderen willen de kennis die ze opdoen integreren in een praktijk van coaching of counseling.
Thessa Hendriks heeft een praktijk voor integratieve psychotherapie in Nijmegen. Bij haar komen mensen met allerlei psychische klachten: “Dat is heel divers, van trauma’s tot rouw, depressie en angst, tot mensen die met zichzelf in de knoop zitten. Een belangrijk aspect hierbij is dat ze dan vaak ook de verbinding met zichzelf zijn verloren.”
“Ze zijn veelal zoekende naar zin en betekenis en antwoorden op existentiële vragen. Integratief houdt onder andere in dat ik werk op de vier bestaanslagen van ons mens-zijn. Dat zijn niet alleen de fysieke, emotionele en mentale lagen, maar daar hoort ook de spirituele laag bij.”
Als therapeut vindt ze het belangrijk om zich op alle lagen te bekwamen. “Spiritualiteit is voor mij altijd een belangrijk aspect van het leven geweest en dat zal het altijd blijven. Ik heb daarin ook al een lange weg en zoektocht afgelegd om te zijn waar ik nu ben en dat blijft doorgaan. Als kind voelde ik al verbinding met iets dat groter, allesomvattend is. De oerbron, God, er zijn verschillende namen voor.”
“In mijn zoektocht naar wie of wat God is voor mij heb ik meer antwoorden gekregen.”
Haar zoektocht begon via de gnostiek en de theosofie. “Van daaruit ben ik bij de christelijke mystiek terechtgekomen. Dat heeft me uiteindelijk bij deze leergang gebracht en het plaatje voor mij compleet gemaakt. In de opleiding geestelijke begeleiding word je meegenomen door het spirituele proces. Je leert dat proces en de fases die zich erin afspelen beter kennen. Dat ga je gaat ook betrekken op je eigen proces en zoektocht, waardoor dat ook meer gaat leven en innerlijk voelbaar wordt.”
De christelijke tradities, zoals de ignatiaanse en de karmelitaanse, heeft Hendriks nog beter leren kennen. “Iedereen heeft een eigen godsbeeld en God kun je op verschillende manieren benaderen. In mijn zoektocht naar wie of wat God is voor mij heb ik meer antwoorden gekregen. Ik kan nu ook op meerdere manieren kijken naar het spirituele proces en de ontwikkeling die mensen hierin doormaken. Jezus is voor mij nog meer gaan leven en ben ik beter gaan begrijpen.”
“Als geestelijk begeleider help je mensen bij het ontdekken wie of wat God voor hen is, bij zien hoe en waar God zich kenbaar en zichtbaar maakt en bij het contact maken met de eigen goddelijke kern. Dit voelt als een groot voorrecht, waar ik ook in de praktijk iets mee mag doen als daar behoefte aan is. Dat is mooi werk, dan gebeurt er iets bijzonders.”
Binnen het veld van de geestelijke begeleiding ziet Nikolaas Sintobin een ontwikkeling die sterk in opkomst is: de gemeenschappelijke onderscheiding aan gemeenschappen, bijvoorbeeld een contemplatieve gemeenschap of een parochiegemeenschap.
“Waartoe nodigt de Geest ons uit? En hoe kunnen wij daar als gemeenschap achter komen? De synodale dynamiek in de katholieke Kerk heeft daar heel veel mee te maken. En daar is werkelijk een hele sterke groei te zien.”
“In de traditie van geestelijke begeleiding kun je ongelofelijk interessante werktuigen en inzichten vinden die je kunnen helpen in je groei als mens. Ignatius van Loyola had een buitengewoon inzicht in wat mens-zijn betekent. In Amerika kun je peperdure leadershiptrainingen volgen die bijna een-op-een zijn overgenomen van hem.”
Maar zonder geloof in God is het geen geestelijke begeleiding, waarschuwt Sintobin. “De geloofsdimensie is het fundament van de geestelijke begeleiding.”
