Ruim 75 jaar na de scheiding van het Koreaanse schiereiland blijft de katholieke Kerk in Zuid-Korea een van de weinige maatschappelijke spelers die met volharding en geloof de hoop op verzoening tussen de twee Korea’s levend houdt.
“Haat en achterdocht kunnen nooit een oplossing zijn”, vindt bisschop Simon Kim Jong-Gang, voorzitter van de Koreaanse verzoeningscommissie. Dit voorjaar leidde de bisschop een pelgrimstocht naar het eiland Kyodong, gelegen op de grens met Noord-Korea.
Het was een gebaar dat de toewijding van de Kerk aan verzoening tussen de twee landen benadrukte. De Zuid-Koreaanse bisschoppen liepen langs het drie kilometer lange hek met prikkeldraad op het eiland dat de twee landen sinds de Koreaanse Oorlog (1950-1953) van elkaar scheidt. Daar baden ze dat de twee landen hun geschillen achter zich mogen laten.
Al meer dan 75 jaar lang houden soldaten aan beide kanten van de Gedemilitariseerde Zone tussen de twee Korea’s de wacht tegenover elkaar, gewapend en in de wetenschap dat elk klein incident een nieuwe oorlog kan uitlokken. In 2018, als onderdeel van afspraken tussen de twee landen om wederzijds vertrouwen op te bouwen, werd de zone ontdaan van militaire posten en wapens.
Maar deze openheid was van korte duur. Begin 2020 sloot Noord-Korea zijn grenzen vanwege de coronapandemie en gaf het zijn soldaten opnieuw het bevel om te schieten op elke beweging over de grens.
Bisschop Kim zegt dat er geen uitwisseling mogelijk is tussen Zuid- en Noord-Korea. “Het is onmogelijk om mensen te ontmoeten, brieven of telefoongesprekken uit te wisselen of zelfs e-mails te versturen tussen de twee helften van Korea.”
Sinds het mislukken van het diplomatieke proces waarmee in 2019 werd geprobeerd de communicatie tussen Noord-Korea en de Verenigde Staten te herstellen en de sluiting van de grenzen als gevolg van de pandemie, is het isolement inderdaad totaal geworden.
“In de afgelopen vijf jaar hebben Zuid-Korea en Noord-Korea geen officiële uitwisselingen gehad”, zegt de bisschop. Daarvoor “waren er enkele ontmoetingen en enige correspondentie, maar de laatste tijd is er geen nieuws meer”. Wel denkt hij dat Noord-Korea zich op dit moment voorbereidt om zich weer open te stellen voor de internationale gemeenschap.
“Er gaan geruchten dat ambassades en internationale organisaties zich voorbereiden om terug te keren naar Pyongyang en dat sommige gebieden buitenlandse toeristen willen aantrekken.” Over de pelgrimstocht zegt de bisschop: “Ik ervaar altijd hetzelfde gevoel als ik langs de prikkeldraadversperring loop. Het Zuiden en het Noorden zijn heel dichtbij.”
Deze wandeling voor de vrede gaf hem een zeker gevoel van nabijheid. “Als iemand aan de andere kant had geschreeuwd, had ik het kunnen horen. Ik hoop dat het vertrouwen tussen het Zuiden en het Noorden zo snel mogelijk wordt hersteld.”
Een van de meest ontroerende momenten van de pelgrimage was de ontmoeting met een oudere man die Noord-Korea ontvluchtte tijdens de Koreaanse Oorlog en nu in Seoel woont. Hij is nu negentig jaar oud, maar zijn leeftijd weerhoudt hem er niet van om bijna elke week terug te keren naar Kyodong.
De Kerk leert ons dat we geen nieuwe relaties kunnen opbouwen met haat en wantrouwen.
“Hij kwam naar het eiland op de vlucht voor de oorlog en woonde er vele jaren. Hij wilde zijn thuisland niet verlaten”, vertelt bisschop Kim. “Hij bezoekt Kyodong bijna elke week, ook al kost de heen- en terugreis met het openbaar vervoer hem vier tot vijf uur.”
Zijn verhaal is exemplarisch voor de kloof die de scheiding heeft achtergelaten, met duizenden families die elkaar al jarenlang niet hebben kunnen zien. “Decennialang hebben Noord en Zuid geleefd met wederzijds wantrouwen en haat. Deze haat en dit wantrouwen hebben nog steeds een grote invloed op onze samenleving”, aldus de bisschop.
Tijdens de Koreaanse Oorlog vervolgden communistische troepen missionarissen, buitenlandse religieuzen en Koreaanse christenen en achtervolgden hen naar het zuiden. In Noord-Korea werden alle kloosters en kerken vernietigd. Monniken en priesters die niet konden vluchten werden ter dood veroordeeld.
Vandaag de dag heeft de Kerk in Noord-Korea geen geestelijken of religieuze vieringen. Maar volgens officiële gegevens zijn ongeveer vierduizend Noord-Koreaanse katholieken lid van de Koreaanse Katholieke Vereniging, die onder controle staat van het communistische regime. Deze vereniging, die de rol van de paus bij de benoeming van bisschoppen niet erkent, heeft slechts één kerk in het land, een kathedraal in Pyongyang.
De Koreaanse bisschop hoopt ooit te kunnen communiceren met “de katholieke gemeenschap in Noord-Korea en ook nieuws van hen te ontvangen”. In dit verband merkte hij op dat de katholieke Kerk in Zuid-Korea een van de weinige maatschappelijke spelers is die bruggen probeert te bouwen, ondanks de vijandigheid.
“Ik weet dat het moeilijk is om dit wantrouwen ten opzichte van Noord-Korea te veranderen, omdat het een gevoel is dat al decennia voortduurt. Maar de Kerk leert ons dat we geen nieuwe relaties kunnen opbouwen met haat en wantrouwen”, aldus bisschop Kim.
In de afgelopen jaren heeft de katholieke Kerk internationale bijeenkomsten georganiseerd. Zo organiseerde de Koreaanse bisschoppenconferentie in 2022 samen met Amerikaanse instellingen een conferentie in Washington D.C. met de titel ‘De rol van religie voor vrede op het Koreaanse schiereiland’.
“Dit evenement werd bijgewoond door bisschoppen uit Korea en de Verenigde Staten, regeringsfunctionarissen uit beide landen en academici. De apostolische nuntius van het Vaticaan in de Verenigde Staten was ook aanwezig om zijn solidariteit te betuigen voor vrede op het Koreaanse schiereiland”, legt de bisschop uit.
Voor Kim zijn dit soort initiatieven ook een oproep tot vrede: “Het is de plicht van christenen over de hele wereld om politieke leiders die militaire veiligheid promoten op basis van kernwapens voortdurend te bekritiseren en te waarschuwen, zodat ze ontwaken uit hun illusie.”
Kim erkent dat het enthousiasme voor hereniging ontbreekt onder jonge Zuid-Koreanen, die dringender zaken hebben om zich druk over te maken. “Ook in Zuid-Korea zien we een afname van werkgelegenheid. Zelfs als je jarenlang studeert, is het niet gemakkelijk om een goede baan te vinden. De huizenprijzen zijn ook hier aanzienlijk gestegen, waardoor het moeilijk is om een huis te kopen”, legt hij uit.
De jongere generaties in Zuid-Korea vrezen bovendien dat “als de uitwisselingen tussen Noord- en Zuid-Korea toenemen, Zuid-Korea het Noorden financieel zal moeten helpen. Daarom zijn sommige jongeren daar tegen. Ik begrijp dat volkomen.”
Hoe dan ook, de bisschop benadrukt dat als de interne conflicten niet worden opgelost, “sociale stabiliteit, politieke integratie en economische ontwikkeling altijd beperkt zullen zijn. De leer van Christus is om te leven als broeders en zusters. Als we moedig samenwerken om een pad naar vrede te creëren, kan dat het leven van onze de generaties na ons verbeteren”.
