De Nederlandse rooms-katholieke Kerk heeft een kleine stap gezet op het gebied van LHBTI+-inclusiviteit, maar blijft volgens de Rainbow Index of Churches in Europe (RICE) achter bij veel andere West-Europese Kerken. Wat zeggen die cijfers precies? En waarom zijn niet alle denominaties in Nederland meegenomen in dit rapport?
In de ‘regenboogindex’, gepresenteerd op 10 oktober in de protestantse Thomaskerk in Amsterdam, is de score van katholieke Kerk in Nederland gestegen van 15 naar 24 procent. Ter vergelijking: de katholieke Kerk in Duitsland scoort 72 procent, in België en Engeland/Wales 53 procent en in Malta 51 procent.
RICE 2025 beoordeelt 46 landelijke Kerken en denominaties in Europa op basis van sociale en theologische criteria voor inclusiviteit richting gelovigen die in de LHBTI+-categorie vallen. Met ‘inclusiviteit’ bedoelt het rapport niet alleen of zij welkom zijn in een kerkgemeenschap, maar of zij ook daadwerkelijk als gelijkwaardig worden erkend in beleid, taalgebruik, pastoraat en deelname aan het kerkelijk leven.
Deze tweede editie van RICE is uitgevoerd in opdracht van het European Forum for LGBTI Christians. Voor dit rapport werkten nieuwe onderzoeksteams uit onder meer Finland en Duitsland samen. De methode bouwt voort op die van 2020, maar telt nu 52 indicatoren – vijf meer dan bij de eerste editie – die samen beleid, praktijk, taal en het publieke optreden van Kerken in kaart brengen.
“De uitnodiging om mee te doen is breed bekendgemaakt, maar uiteindelijk waren we afhankelijk van de Kerken die zich voor deelname meldden”, zegt Wielie Elhorst, lid van het academisch team van RICE-2. Lokale ‘co-onderzoekers’ – mensen met kennis van én affiniteit met de betreffende Kerk – vulden een vragenlijst in.
Zij werden verzocht hun scores te onderbouwen met officiële documenten, zoals beleidsstukken of publieke uitspraken. Tegelijk konden zij de ‘geleefde werkelijkheid’ schetsen wanneer praktijk en officieel standpunt uiteenliepen. “Zo konden we de puntentoekenning zo objectief mogelijk maken”, zegt Elhorst. “Alle 52 indicatoren tellen even zwaar mee. Er is geen aanvullende weging toegepast.”
Volgens Elhorst ligt de belangrijkste beperking van het rapport in de indexering zelf. In Nederland werden naast de rooms-katholieke Kerk alleen de PKN, de oud-katholieke Kerk, het Leger des Heils en de Kerk van de Nazarener opgenomen. Daardoor ontbreken verschillende grote geloofsgemeenschappen, zoals de gereformeerde Kerken.
“De indexering van Kerken was afhankelijk van de beschikbaarheid van lokale co-onderzoekers. Daardoor konden niet in alle landen en voor alle denominaties kerken worden geïndexeerd.” Elhorst hoopt dat er bij een volgende editie meer Kerken meegenomen kunnen worden.
Waarom lopen de scores van de katholieke Kerk per land zo uiteen? “Dat is te verklaren door verschillende ontwikkelingen en processen van Kerken in verschillende landen die weliswaar tot dezelfde denominatie behoren”, zegt Elhorst. “En niet door uiteenlopende interpretaties van de methode.”
Volgens Frans Bossink van het Werkverband van Katholieke Homo-Pastores (WKHP) hangt de lichte stijging van de Nederlandse katholieke Kerk in de index samen met het synodale proces van de afgelopen jaren. “Tijdens de nationale dialogen is het LHBTI+-thema en het verlangen naar een waarderende Kerk ingebracht, waardoor het uit de taboesfeer is gehaald. Dat heeft geleid tot een toename van fijnzinniger taalgebruik, hoewel officiële initiatieven nog ontbreken.”
RICE wijst er tegelijk op dat de Nederlandse Kerk op beleidsniveau terughoudend is. Veel bisschoppen zijn gewijd onder paus Johannes Paulus II of Benedictus XVI, en zijn daardoor vaak gevormd in een periode waarin er minder nadruk lag op inclusief pastoraat, aldus Bossink. “Ze nemen daardoor nauwelijks initiatief om beleid of pastoraat rond inclusiviteit actief vorm te geven.”
In andere landen benoemen bisschoppen coördinatoren of gedelegeerden voor inclusiviteit, wat daar duidelijk effect heeft. “Verwelkoming wordt opgepikt, uitsluiting ook”, vult Bossink aan. “Woorden alleen volstaan niet. Ze moeten in daden worden omgezet.”
Alle andere Nederlandse Kerken scoren in de RICE-index beduidend hoger: de oud-katholieke Kerk 86,5 procent, de PKN 76,9 procent en het Leger des Heils 58,7 procent. In deze Kerken kunnen vrouwen voorganger zijn en is er vaak expliciet beleid of praktijk rond verwelkoming en inclusief taalgebruik.
Of de rooms-katholieke Kerk ook het laagst zou scoren als álle Nederlandse denominaties waren meegenomen, blijft een open vraag. Wie naar Europa kijkt, ziet dat protestantse Kerken meestal hoger scoren dan landelijke katholieke Kerken, maar dat deze gemiddeld weer beter scoren dan orthodoxe Kerken.
“Elk rapport heeft zijn beperkingen, maar voor het European Forum is dit een grote stap vooruit”, zegt Elhorst. “Voor het eerst beschikt de organisatie over meer dan incidenteel-anekdotische informatie. Dit ondersteunt lokale groepen in het aangaan van de dialoog met Kerken. Zij zijn zeker nog niet volledig en ook nog niet perfect geïnformeerd, maar al veel beter dan voorheen.”
Voor een completer beeld blijft het volgens de onderzoekers noodzakelijk om de cijfers te toetsen aan de lokale context, beleidsdocumenten en de ervaringen van gelovigen zelf – zowel van co-onderzoekers als van LHBTI+-gelovigen.
De Nederlandse bisschoppenconferentie heeft zich tot nu toe niet inhoudelijk over de score in de regenboogindex uitgesproken. Woordvoerder Anna Kruse liet weten dat een reactie op korte termijn niet mogelijk was, omdat het rapport eerst zorgvuldig bestudeerd moest worden en de bisschoppenconferentie het zelf nog niet zou hebben ontvangen.
Het volledige rapport is te lezen op: www.inclusive-churches.eu
