Geweld en gruwelijkheden: het Oude Testament staat er vol mee. Afschrikwekkend voor nieuwe bijbellezers, raadselachtig voor oudgedienden. Toch staan ook deze wrede passages met een reden in de Bijbel.
Vier jaar geleden werd ik katholiek. Mijn weg naar het geloof was niet eenvoudig. Pas na drie jaar begon Christus voor mij werkelijk te voelen als de Heer die naast mij liep. De Schrift las ik toen nog nauwelijks.
Tegen veel adviezen in begon ik bij het Oude Testament. Gelukkig was ik tegen die tijd voldoende ingebed in mijn geloof om niet meteen af te haken. Maar de schok bleef.
De zondvloed en het offer van Isaak in Genesis. De opdracht tot genocide op de zeven volken in Kanaän in Deuteronomium, waarbij werkelijk niets of niemand gespaard mocht worden. De beren die tweeënveertig kinderen verscheuren in 2 Koningen. Wat een wreedheden. Wat een geweld.
En dat terwijl ik juist had geleerd: God is goed. Bij Hem is liefde te vinden.
Die spanning leg ik voor aan Hans Ausloos, bijbelwetenschapper aan de KU Leuven. Wat zegt hij tegen iemand die de Bijbel openslaat en zich afvraagt: is dit werkelijk de stem van de goede God? De verbazing en zelfs de weerzin die een moderne lezer voelt bij deze teksten is volgens hem volkomen terecht. “De Bijbel is een vreemd boek. Die vreemdheid moeten we ernstig nemen.”
Volgens hem maken we vaak de fout de Bijbel te zien als een monolithisch blok, een direct dictaat van God dat rechtstreeks op onze tijd kan worden geprojecteerd. In werkelijkheid is de Bijbel een bibliotheek: een verzameling van boeken, geschreven door talloze auteurs over een periode van meer dan duizend jaar.
“Deze teksten zijn niet voor ons geschreven”, legt Ausloos uit. Ze zijn de neerslag van mensen die in een radicaal andere cultuur probeerden hun ervaring met God te verwoorden.
“De Bijbel is een vreemd boek. Die vreemdheid moeten we ernstig nemen.”
In die wereld van het oude Nabije Oosten waren geweld, slavernij en strijd de harde dagelijkse realiteit. De Bijbel is in die zin een spiegel van de menselijke conditie: niets menselijks is de auteurs vreemd.
Vaak proberen christenen de spanning op te lossen door te zeggen dat de God van het Oude Testament wraakzuchtig is, terwijl het Nieuwe Testament over liefde gaat. Ausloos waarschuwt voor die te simpele tegenstelling.
“Men probeert het geweld vaak helemaal in het Oude Testament te steken, maar ook in het Nieuwe Testament staan zeer gewelddadige passages.” Hij wijst op het boek Openbaring, maar ook op het verhaal van Ananias en Saffira in Handelingen, die dood neervallen na een leugen over hun bezit.
Zelfs Jezus wordt niet altijd als een zachte vredestichter gepresenteerd. Denk aan de tempelreiniging met de zweep of zijn uitspraak dat Hij niet de vrede komt brengen, maar het zwaard. Het punt is niet dat God gewelddadig is, maar dat gelovigen in elke tijd hun hoop op gerechtigheid hebben verwoord in de taal die zij kenden.
“Geweld is vaak een teken van hoop voor de onderdrukten”, aldus Ausloos. Wanneer God de Egyptenaren straft, lezen de Israëlieten dat niet als wreedheid, maar als een bevrijding uit de slavernij.
Mag je als katholiek dan gruwen bij het lezen van deze teksten? “Hopelijk voelen lezers morele weerstand”, zegt Ausloos. Onze ethische kaders zijn veranderd, en dat is goed. Toch wijst hij erop dat we nog steeds gefascineerd zijn door geweld.
“Kijken we niet allemaal naar Flikken Maastricht of misdaadseries? Geweld fascineert ons, het is menselijk.” De Bijbel verheerlijkt het geweld niet als norm, maar negeert de rauwe werkelijkheid van het mens-zijn ook niet.
Soms zit de nuance zelfs in een enkel woord. In Exodus 15,3 wordt God in het Hebreeuws een “man van oorlog” genoemd. Maar de vroege Griekse vertaling, de Septuagint, vertaalde dit al naar de Heer die “oorlogen verbrijzelt”. Zelfs in de oudheid worstelden vertalers dus al met het gewelddadige godsbeeld en zochten ze naar de diepere boodschap van vrede.
Waar Ausloos fel tegen is, is onrecht in de huidige tijd verdedigen “met de Bijbel in de hand”. Hij noemt voorbeelden van hoe teksten over slavernij werden gebruikt om de Apartheid te legitimeren, of hoe geweldsteksten nu worden ingezet in moderne conflicten. “Dat is puur fundamentalisme. Dan ben je de geest van de tekst aan het negeren.”
We moeten niet proberen de psychologie van personages als Abraham of de profeet Elisa te doorgronden, maar vragen: waarom is dit verhaal zo opgeschreven? Wat wilde de auteur verkondigen aan zijn gemeenschap?
Zo is het verhaal over de beren die tweeënveertig jongeren verscheuren (2 Kon. 2) literair bedoeld om de autoriteit van de profeet Elisa te legitimeren in een voor hem vijandige stad, niet om een historisch verslag van een kindermoord te geven.
Voor wie de Bijbel openslaat en schrikt, heeft Ausloos een helder advies: “Begin niet met Genesis. Dan kom je direct in die gewelddadige passages terecht.”
Hij raadt aan om de Schrift niet alleen te lezen. Juist omdat de teksten zo vreemd en historisch gelaagd zijn, is begeleiding en studie noodzakelijk om niet te verdwalen.
Na mijn gesprek met Hans Ausloos kijk ik anders naar die ‘gruwelijke’ passages die me eerst zo deden wankelen. Mijn morele weerstand blijkt geen gebrek aan geloof, maar een teken van spirituele volwassenheid. We hoeven de beren en de genocidale opdrachten niet goed te praten om God lief te hebben.
Als ik nu deze moeilijke bladzijden omsla, doe ik dat met minder angst, maar met de wetenschap dat God zichzelf openbaart dwars door onze menselijke gebreken en beperkte taal heen. Die spanning, het schuren tussen de rauwe werkelijkheid van toen en de liefde die ik in de Mis ervaar, is precies de plek waar geloof kan ademen.
De Schrift nodigt ons niet uit om ons verstand uit te schakelen, maar om deel te nemen aan een levenslange dialoog. De stem van God hoef ik niet te zoeken in de letter van het geweld, maar in de onstuitbare beweging naar rechtvaardigheid en vrede die, ondanks alles, de hartslag van de hele bijbelse bibliotheek vormt.
