Het is weinig verrassend dat de nieuwe paus met zijn naam verwijst naar paus Leo XIII, de ‘grondlegger’ van de katholieke sociale leer. Maar ook paus Leo XII lijkt een rol in de naamkeuze te spelen.
Waarom heeft kardinaal Robert Francis Prevost als nieuwe paus gekozen voor de naam Leo XIV? De uitleg kwam kort na de pauskeuze bij monde van de directeur van de Vaticaanse persdienst, Matteo Bruni: de naam is een duidelijke, bewuste verwijzing naar paus Leo XIII (1878-1903), Gioacchino Pecci, schrijver van de encycliek Rerum Novarum (1891), waarmee hij de basis heeft gelegd van de katholieke sociale leer.
“In dit verband”, aldus Bruni, “is het duidelijk een verwijzing naar het dagelijks leven van mannen en vrouwen, naar hun werk, zelfs in een tijd die gekenmerkt wordt door kunstmatige intelligentie.”
Mocht dat voor paus Leo XIV de enige reden zijn geweest om zich zo te noemen, dan is het al heel mooi. Met Rerum Novarum – “van nieuwe dingen” – maakte de Kerk de wending naar de moderne tijd met al haar uitdagingen.
Door de sociale leer als leidraad van zijn pontificaat te nemen, plaatst Leo XIV zich in een indrukwekkende reeks pausen
De ‘sociale kwestie’ eind negentiende eeuw betrof niet alleen de bedroevende omstandigheden waarin veel arbeiders moesten werken, maar hun algehele welzijn, dat mede bedreigd werd door de opkomende secularisatie.
Karl Marx vond godsdienst het opium van het volk, maar het echte opium was alcohol, die verwoesting zaaide in menig gezin. Is onze prestatiemaatschappij met haar ongekend grote drugsgebruik er veel op vooruitgegaan?
Door de sociale leer als leidraad van zijn pontificaat te nemen, plaatst Leo XIV zich in een indrukwekkende reeks pausen, van Pius XI, Johannes XXIII en Paulus VI tot en met Johannes Paulus II en natuurlijk Franciscus.
Of kardinaal Prevost zich ook anderszins door paus Leo XIII heeft laten inspireren is onbekend, maar drie thema’s kunnen zeker worden genoemd. Het bruggen slaan bijvoorbeeld, prominent in zijn eerste toespraak, kenmerkte ook de dertiende Leo: bruggen slaan naar de moderne wereld met haar democratie en autonome wetenschap, maar ook naar de andere christelijke kerken.
Een tweede thema in die toespraak was vrede: Leo XIII, een bekwaam diplomaat, bemiddelde met succes tussen Duitsland en Spanje over het bezit van de Carolinen (1885) en herstelde de betrekkingen met België, Duitsland en Rusland (met Engeland en Frankrijk had hij minder succes).
Ten derde mag Maria worden genoemd, Onze-Lieve-Vrouw van Pompeï, op wier feest Leo XIV is gekozen. Haar voorspraak wordt sinds 1915 door de paus en diens medewerkers op 8 mei om twaalf uur in de Capella Paolina ingeroepen door samen de beroemde Supplica te bidden, geschreven door de bijna-heilige Bartolo Longo in 1883, dus tijdens het pontificaat van Leo XIII.
Longo werd in zijn promotie van de rozenkrans zeer gesteund door de paus, die maar liefst negen encyclieken aan de Mariadevotie wijdde. De veertiende Leo trad dus zeker in de voetstappen van de dertiende, toen hij de menigte op het Sint-Pietersplein uitnodigde om samen het Weesgegroet te bidden.
Paus Leo XIV verwijst naar Leo XIII – zoveel is duidelijk. Laatstgenoemde daarentegen wilde met zijn naam paus Leo XII (1823-1829) eren. Gelet op het negatieve oordeel dat de kerkgeschiedenis tegenwoordig over deze Annibale Sermattei della Genga velt (aartsconservatief met name), zal Leo XIV niet onmiddellijk een referentiepunt in hem zien.
Toen Leo XIII zijn naam koos, dacht hij echter minder aan het beleid van Leo XII als wel aan diens persoonlijke voorbeeld. Tijdens het korte pontificaat van de twaalfde Leo was Gioacchino Pecci een nog maar tiener, leerling van het jezuïetencollege in Rome.
In het Heilig Jaar 1825 zag hij de paus, net hersteld van een zware ziekte, barrevoets en in boetekleed de tocht van de zeven kerken gaan om Gods zegen af te smeken over Kerk en wereld. Met zijn medeleerlingen en onderwijzers liep Gioacchino dezelfde tocht en werd uitverkoren om op het eind, in het Vaticaans paleis, een woord van dank tot de paus te richten, in het Latijn.
Hij moet toen al begrepen hebben dat een paus eerst en vooral leidt door zijn voorbeeld, en dat die leiding eerst en vooral een gelovige leiding moet zijn, als goede herder van de kudde die Christus aan hem heeft toevertrouwd.
En paus Leo XII zelf? Toen hij zijn naam koos, dacht hij zeker niet aan de voorgaande twee Leo’s, Medici-pausen van wie de eerste alleen voorbeeldig was als patroon van de kunsten, wetenschappen en literatuur, en de tweede binnen een maand overleed.
De Leo naar wie hij verwees, was de eerste, heilige Leo de Grote (440-461), die de Kerk krachtig leidde in een tijd van geloofsstrijd en barbaarse invasies. Al twee eeuwen voor paus Franciscus sprak Leo XII de wens uit niet in een praalgraf te worden gelegd, maar simpelweg aan de voet van het altaar van Sint-Leo in de Sint-Pieter, onder een steen waar iedereen overheen kan lopen.
Zijn grafschrift raakt de gelovige pelgrim nog steeds: “Me smekend aanbevelend aan mijn hemelse patroon Leo de Grote heb ik, Leo XII, zijn nederige beschermeling, hier, bij zijn heilige resten, mijn graf gekozen, als geringste erfgenaam van zo’n grote naam”. Misschien kan paus Leo XIV toch eens gaan bidden bij het graf van deze vrome naamgenoot.
Pater Marc Lindeijer SJ is historicus en hagiograaf en woont in Amsterdam.
