In een doorgedraaide wereld de aloude deugden inzetten om een oprecht, waarachtig en stabiel leven te leiden? Dominee en Huntington-patiënt Ariaan Baan denkt dat het kan. “Aan de hand van een deugd kun je heel concreet zien hoe God ons leven bedoeld heeft.”

Zelf noemt de 45-jarige predikant en theoloog Ariaan Baan zijn boek Virtuoos leven een theologisch testament. Hij lijdt aan de ziekte van Huntington, waardoor hij naar alle waarschijnlijkheid niet oud wordt. “De erfelijke ziekte van Huntington is niet alleen chronisch, maar ook progressief: hij ontwikkelt zich steeds verder”, legt Baan uit.

Aftakeling

“Mijn moeder is 66 geworden. Dat is ook mijn voorland: ik zal waarschijnlijk niet oud worden na een proces van aftakeling, dat eigenlijk al is begonnen. Ik ben daarom ook gestopt als predikant in de gemeenten in Groningen waar ik actief was. Dat ging niet meer. Ik ben daarna voor honderd procent afgekeurd. Dat maakte de weg vrij om mijn theologische testament, het boek Virtuoos leven, te schrijven.”

Dat ‘testament over de deugden’ is opgedragen aan Baans kinderen, die – net als hijzelf en zijn echtgenote – met de werkelijkheid moeten leven dat hun vader een erfelijke ziekte heeft die een verwoestend effect gaat hebben op zijn hersenen.

Nieuwe kijk

In zijn boek beschouwt Baan de theologische deugden van geloof, hoop en liefde en de filosofische deugden van verstandigheid, rechtvaardigheid, matigheid en dapperheid als geschenken van God, waarmee de moderne mens stabiliteit kan verwerven in een roerige samenleving. Hij verbindt de Griekse filosofie met de katholieke traditie en de calvinistische blik. Dat levert soms een verrassend nieuwe kijk op oude concepten.

Er klinkt bijna een paradox in door. Een ziekte die doorzet en maakt dat je niet meer kunt werken en ondertussen heb je een zware en grote klus als het schrijven van dit boek afgerond. Hoe kan dat?

“Vanaf het begin noemde ik dit boek mijn ‘theologisch testament’; dat is nogal wat. Ik denk dat ik, ook dankzij mijn uitgever die mij maar bleef aanmoedigen, veel meer gedurfd heb dan ik anders had gedurfd. De ziekte heeft in die zin bijgedragen aan de komst van dit boek.”

Het boek Virtuoos Leven behandelt zeven deugden. Welke daarvan spreekt jou het meest aan?

“Uiteindelijk is dat natuurlijk de liefde. Daar komt alles uit voort: zonder de liefde bestaat geen van de andere deugden. Maar het is voor mij persoonlijk ook echt zo. Ik ken de liefde van God, die van mijn kinderen en mijn echtgenote. Ik ben een mens die niet alleen liefde ontvangt, maar ook liefde geeft. Dat is waar het allemaal om draait. Dat is de kern.”

De beschrijving van de deugd dapperheid in het boek is erg aansprekend. Dapperheid is niet de heroïek van de sportheld die verering toekomt, maar de deugd die maakt dat gewone mensen grote dingen doen. Dapperheid versterkt rechtvaardigheid en verstandigheid – sta voor je principes, ook als je tegengewerkt wordt, maar durf ook eerlijk en kritisch naar jezelf te kijken.

“Ik hoor van veel mensen die het boek gelezen hebben dat het hoofdstuk over dapperheid hen het meeste heeft gegrepen. Ik begrijp het wel. Het is een heel essentieel en diep verankerd concept, dat in onze cultuur een ander begrip heeft gekregen en dat uitmondt in heldenverering. Ik draai dat weer om: christelijk beschouwd is dapperheid óók je kwetsbaar opstellen. Lezers vonden dat een vondst, dat was mooi om op te merken.”

In het hoofdstuk over dapperheid voer je als voorbeeld de katholieke, anarchistische activiste Dorothy Day op. Zij richtte in de jaren dertig in Amerika de Catholic Worker Movement op. Day is voor veel katholieken redelijk onbekend, maar voor protestanten helemaal. Waarom verdiende zij een plek?

“Ik heb dat heel bewust gedaan. Voor het evenwicht, en als voorbeeld uit het echte leven, wilde ik graag een vrouw opvoeren. Dat ze daarbij katholiek was, vond ik verfrissend. Het betekent dat de protestantse lezer nog iets meer uit zijn comfortzone moet komen. Daarmee wordt het alleen maar interessanter. Dorothy Day is daarbij echt een voorbeeld van een dappere vrouw die openlijk onrechtvaardigheid buiten en binnen de Kerk aankaartte. Ze presenteerde zich zelf daarbij niet als ‘superchristen’, maar was zich bewust van haar eigen kwetsbaarheid. Juist dat past ook in mijn benadering van dapperheid.”

In het boek passeren veel denkers. Welke denker over deugdethiek verraste je het meest bij het schrijven van dit boek? 

“Ik vond vooral Thomas van Aquino een verrassing. Ik heb me eigenlijk nooit echt in hem verdiept. Voor mij als protestant was hij behoorlijk buiten beeld. Maar zijn idee dat God de mensen helpt en ondersteunt zodat ze de deugden verder kunnen ontwikkelen en tot bloei te kunnen laten komen, vind ik een enorme schat. Hij heeft dan ook een grote plek in mijn boek gekregen.”

Waren er andere zaken die je hebt ontdekt door de protestantse bril af te zetten?

“De protestantse traditie is altijd terughoudend geweest om een prominente rol aan deugden toe te kennen, omdat ze bang was voor het idee van ‘heiliging door goede werken’. Het idee dat je de hemel zou kunnen verdienen door op aarde goed te doen, zou afdoen aan het beginsel dat alleen genade belangrijk is. De protestant doet wel goede werken, maar alleen uit dankbaarheid voor die genade.

De deugdethiek is daardoor vanaf de zeventiende eeuw binnen protestantse stromingen in de vergetelheid geraakt. Ik had door mijn promotieonderzoek naar de protestantste theoloog Stanley Hauerwas al iets minder afstand tot het onderwerp, maar hoe meer ik mij verdiepte in de oude ideeën over de ontwikkeling van de deugden, hoe interessanter het werd.”

Welk aspect uit de katholieke traditie met betrekking tot de zeven deugden sprak je het meest aan?

“Dat je aan de hand van een deugd heel concreet kunt zien hoe God ons leven bedoeld heeft. De deugden zijn extreem invoelbaar. Je kunt aan iedereen uitleggen wat je met dapperheid, verstandigheid, rechtvaardigheid, matigheid of liefde bedoeld. Met die uitleg wordt het goede leven een stukje concreter. In onze tijd hebben we dat nodig.”

Waarom hebben we juist nu zo’n nood aan die aloude deugden?

“Omdat er van alle kanten onzekerheden op de mensen afkomen, en ook nog eens krachten die ons juist van de deugden af willen houden. Ik heb het dan over mannen – want dat zijn het bijna allemaal – die op veel plekken in de wereld aan de macht komen en vooral hard schreeuwen. Deze schreeuwers zijn niet geïnteresseerd in hoe je een deugdzaam leven kunt leiden, hoe je een deugdzaam mens kunt worden.

Toch is er nog steeds een mogelijkheid om aan onszelf te werken, al is de wereld nog zo verstoord. We kunnen groeien, in gezamenlijkheid, en zoals God het bedoeld heeft. De belofte die daarbij hoort is dat we dan op een bepaalde manier ook maatschappelijk relevant kunnen worden, op een wijze die we misschien niet verwachten.”

De verleidingen van onze moderne maatschappij zijn overal: iedereen wordt verleid om meer te kopen, een paar keer per jaar op vakantie te gaan, nog een abonnement op een streamingsdienst te nemen – kortom, om vooral en altijd consument te zijn. Hoe biedt een deugdzaam mens tegenwicht tegen dat aspect van deze tijd?

“Matigheid is natuurlijk de deugd die ontwikkeld moet worden om het doorgeschoten consumentisme te beteugelen. De gemiddelde Nederlander heeft daar weinig oor naar, terwijl we – alleen al door de tien geboden na te leven en ons eigen te maken, we de mateloosheid beteugelen. Dat is niet saai of achterhaald, maar juist verfrissend en weldadig.”

Hoe virtuoos leef je je eigen leven?

“Ik heb natuurlijk door mijn research voor het boek veel geleerd. Binnen de ontwikkeling van de deugd van verstandigheid hoort ook inzicht. Een van de eerste stappen richting meer verstandigheid is onder ogen proberen te komen waar je eigen zwakheden zitten. Die hebben we namelijk allemaal. In mijn geval is dat eerzucht, daar ben ik gevoelig voor. Dat hoort misschien ook wel bij het schrijven van een boek. Ik moet erg oppassen om niet naast mijn schoenen te gaan lopen. Maar gelukkig heb ik een vrouw en kinderen die me nuchter en bij de les houden.”

Je boek Virtuoos Leven is een paar weken uit. Welke feedback heeft je tot nu het meest verrast?

“Ik ben vooral ontzettend blij en dankbaar voor alle positieve reacties die ik heb gekregen. Er is weinig negatieve feedback geweest en de recensies zijn ook allemaal positief. Eén reactie die ik kreeg na een boekpresentatie is misschien wel aardig om te noemen. De lezer gaf mij terug dat hij vond dat ik wel veel nadruk gelegd heb op het goede effect van een deugdzaam leven en te weinig op de imperfectie – of anders gezegd de zondigheid – van de mens. Ik snap die reactie eerlijk gezegd ook wel. Er zit een zekere eenzijdigheid in. Toch denk ik niet dat ik het anders had kunnen schrijven.”

Het is een erg protestantse reactie. 

“Ja, dat klopt. De meeste feedback kwam ook uit de protestantse hoek. Behalve dan de reactie van bisschop Gerard de Korte. Ik heb met De Korte gecorrespondeerd, we kennen elkaar uit een Gronings theologenclubje. Hij complimenteerde me met het gesprek dat ik in het boek probeer te voeren tussen de katholieke en de calvinistische traditie.”