In Brugge ontdek je hoe getijdenboekjes uit de middeleeuwen ook artistiek, modieus en verrassend persoonlijk waren. En daarmee ook moderner dan je zou verwachten.
Het telefoonhoesje van onze dertienjarige dochter is een kunstwerkje op zichzelf. Ze krabbelde er zelf allemaal tekeningetjes op, grappige icoontjes en emoticons, tekstjes die alleen zij en haar vriendinnen lijken te snappen. Een simpele telefoonhoes werd zo het volledig gepersonaliseerd paspoort van een jonge puber, een statement: dit ben ik.
Opeens viel me ook een kruisje op haar hoesje op, vergezeld van de tekst: “Rom. 15,13”. Ik weet niet in hoeverre u de bijbelpassage meteen paraat heeft, maar ik moest het even nazoeken: “Moge de God van de hoop u vervullen met alle vreugde en vrede in het geloven, zodat gij overvloeit van hoop, door de kracht van de Heilige Geest.”
Positief verrast door deze bijbelse verwijzing op haar telefoon vroeg ik haar waarom ze deze tekst gekozen had. Ze haalde haar schouders op z’n pubers op. “Gewoon omdat ik het een mooie tekst vind.” Een uitstekende reden, als je het mij vraagt, meer hoeft er ook niet achter te zitten.
Het lijkt misschien een wat gezochte associatie, maar ik moest aan het telefoonhoesje van m’n dochter denken toen ik laatst de tijdelijke tentoonstelling Trots & Troost in het Groeningemuseum in Brugge bezocht. Deze expositie in samenwerking met de plaatselijke openbare bibliotheek gaat over alledaagse voorwerpen van ver vóór de smartphone: namelijk middeleeuwse getijdenboeken.
Het getijdengebed kennen we natuurlijk vooral nog als kloostertraditie, maar juist ook buiten de kloostermuren werden vaak rijk geïllustreerde boekjes met gebeden voor alledag in de loop van de middeleeuwen razend populair. En niet alleen bij dames van adel, zoals het beroemde getijdenboek van Katharina van Kleef, dat als hoogtepunt van de vijftiende-eeuwse miniatuurkunst wordt gezien.
Natuurlijk, lieden van adel konden er meer geld aan spenderen, met dure inkt en bladgoud op echt perkament, zodat ze niet alleen in artistiek opzicht waardevoller, maar ook qua materiaal duurzamer waren.
Maar ook onder het gewone volk waren getijdenboekjes in zwang; vaak op goedkoper, minder houdbaar papier, waardoor ze minder bewaard bleven. Maar op deze tentoonstelling zijn toch enkele voorbeelden te zien, want het getijdenboek blijkt allerminst een elitegebeuren.
Het meest verrassende van deze tentoonstelling is om te zien hoe die boekjes ook steeds persoonlijker werden
Het is niet het enige historische vooroordeel dat sneuvelt op deze klein maar fijne expositie. De middeleeuwen als periode van onbeschaafdheid en ongeletterdheid, waar de Kerk de mensen welbewust dom hield, waar je naar een beetje algemene ontwikkeling kon fluiten als je geen man en niet van adel was?
Nonsens, deze getijdenboekjes werden juist gebruikt om mensen te leren lezen, juist ook meisjes, juist ook het gewone volk. In zowel Latijn als de volkstaal – nog zo’n latere mythe, dat religieuze teksten pas na de Reformatie in de volkstaal werden toegestaan; we vinden hier bijvoorbeeld ook een prachtig middeleeuws boekje met gebeden in het oud-Vlaams.
Maar het meest verrassende van deze tentoonstelling is om te zien hoe die boekjes ook steeds persoonlijker werden. De eigenaren en eigenaressen lieten zichzelf afbeelden op de miniaturen, als toeschouwer in de bijbelse taferelen of lezend in een boek, waarmee ze leken op Maria die in deze periode ook opvallend vaak lezend werd afgebeeld.
Getijdenboekjes werden gaandeweg dus hoogst persoonlijke kunstwerkjes, modieuze hebbedingetjes die met hele algemene teksten en beelden tegelijk een eigen identiteit uitdrukten. Helemaal niet zo anders als het telefoonhoesje van m’n puberdochter dus.
Natuurlijk kun je het ook banaal vinden, zoals veel gelovigen er tegenwoordig de neus voor ophalen wanneer een rozenkrans onnadenkend als sieraad gedragen wordt. Het was een vergelijkbare zure oprisping, die we nu kennen onder de naam ‘Reformatie’, die helaas een einde maakte aan de prachtige traditie van de volksgetijdenboeken.
Je kunt ook denken: gelovige devotie, zelfs zonder al te diepgravende gedachten erachter, kan prima hand in hand gaan met als modestatement verpakte identiteitsvorming.
Trots & Troost: middeleeuwse getijdenboeken en hun lezers is nog tot en met 7 oktober te zien in het Groeningemuseum in Brugge. Meer info en tickets: museabrugge.be.
