Op 24 mei 2015 bracht paus Franciscus met zijn encycliek Laudato si’ een urgente boodschap aan de wereld: onze aarde lijdt ernstig door onverantwoord gebruik van haar gaven. Nu het jubileum van de encycliek samenvalt met het Heilig Jaar is het tijd om niet alleen te reflecteren, maar vooral te handelen.
Paus Franciscus waarschuwde in zijn encycliek dat de schade aan het milieu ook mensenlevens raakt – van gezondheid tot huisvesting, en van werkgelegenheid tot migratie.
“Klimaatverandering bedreigt in toenemende mate het bestaan van vele mensen en gezinnen”, schreef hij. Toch is de wereldwijde respons tot nu toe onvoldoende gebleken, constateerde de paus zelf ook acht jaar later in zijn apostolische exhortatie Laudate Deum.
Experts onderschrijven deze analyse. Broeder Jacek Orzechowski, verbonden aan het Laudato Si Center for Integral Ecology in New York, benadrukt dat de schaal en snelheid van maatregelen niet opwegen tegen de ernst van de crisis. “Er ontbreekt een connectie tussen de pauselijke oproepen en de praktijk, ook binnen de Kerk”, zegt hij in een interview met OSV News.
Niet alleen het milieu staat centraal, maar ook de sociale en economische rechtvaardigheid die paus Franciscus zo nadrukkelijk verbond met ecologie. De Belgische bisschoppen roepen daarom op om de ‘ecologische schuld’ van rijke landen aan arme landen te erkennen en te compenseren.
In een recent persbericht benadrukken zij dat de tiende verjaardag van Laudato si’ samenvalt met het Jubeljaar 2025, een tijd van kwijtschelding en hoop, waarin volgens paus Leo XIV “de mogelijkheid van een aflossing van de staatsschuld en de ecologische schuld” serieus besproken moet worden.
De bisschoppen verwijzen naar de oproepen van paus Franciscus en zijn voorganger Johannes Paulus II om onhoudbare schulden van arme landen kwijt te schelden, als kwestie van rechtvaardigheid en niet van liefdadigheid. “De goederen van de aarde zijn bedoeld voor iedereen, niet voor enkelen”, aldus Franciscus in zijn vredesboodschap van januari 2025.
De Nederlandse bisschoppen hebben de oproep nog niet formeel besproken, maar bisschop Gerard De Korte, referent Kerk en samenleving van de Nederlandse bisschoppenconferentie, noemt de oproep van Caritas Internationalis “belangrijk en passend bij de Bijbelse oorsprong van het Jubeljaar”.
Hij wijst erop dat veel arme landen meer aan aflossing en rente betalen dan zij aan hulp ontvangen. “Een schone lei zou hen enorm helpen uit het dal te klimmen.” Hij benadrukt dat dit niet alleen rechtvaardig is, maar ook een wezenlijk onderdeel van een bredere oproep tot wereldwijde sociale gerechtigheid.
De Belgische bisschoppen sluiten zich aan bij de campagne ‘Schuld omzetten in hoop’ van Caritas Internationalis, die oproept tot het kwijtschelden van schulden zonder nadelige voorwaarden en het hervormen van het mondiale financiële systeem, zodat mens en planeet vooropstaan.
Zij nodigen iedereen uit om deel te nemen aan een wereldwijde petitie die politieke leiders oproept tot rechtvaardige schuldenverlichting en een transparant, bindend schuldenkader binnen de Verenigde Naties. Deze petitie is onder meer te vinden op de website van Caritas Internationalis.
De afgelopen tien jaar waren de warmste sinds het begin van de metingen, met recordtemperaturen en toenemende extreme weersomstandigheden. Ondanks dat veel landen, waaronder de Verenigde Staten onder de regering Trump, zich hebben teruggetrokken uit eerdere klimaatafspraken, blijft de roep om actie groeien.
Juist wij, als christenen, hebben een grote verantwoordelijkheid - niet alleen voor onze kinderen en kleinkinderen, maar ook tegenover onze Schepper
De verdeeldheid binnen de Amerikaanse katholieke gemeenschap over klimaatverandering – sterk gepolariseerd langs politieke lijnen – laat zien dat de boodschap van Laudato si’ niet vanzelfsprekend wordt omarmd. “Er is sprake van polarisatie die de respons op de oproep tot zorg voor de schepping verzwakt”, zegt zuster Damien Marie Savino, franciscanes en duurzaamheidsexpert, tegen OSV News.
Toch wijst zij ook op veelbelovende initiatieven, van duurzame landbouw tot recycling, die aansluiten bij het gedachtegoed van Laudato si’. “Het is aan de mensheid en onze creativiteit om oplossingen te vinden”, aldus Savino.
Tegelijkertijd waarschuwen deskundigen dat consumptiepatronen in rijke landen de grenzen van de planeet ver overschrijden en dat het moeilijk is dit patroon te doorbreken. Ook De Korte uit kritiek op het consumptiegedrag van westerse landen.
“De ecologische voetafdruk van rijke landen is zeer groot. Er wordt veel vervuiling en verspilling veroorzaakt door overmatig consumptiegedrag.” Daarom is het essentieel het kortetermijndenken te transformeren naar een langetermijnvisie, waarin het welzijn van mens en aarde voorop staat.
De bisschop wijst op de verantwoordelijkheid van christenen: “De komende decennia worden cruciaal als het gaat om de leefbaarheid van onze aarde. Juist wij, als christenen, hebben een grote verantwoordelijkheid – niet alleen voor onze kinderen en kleinkinderen, maar ook tegenover onze Schepper”, zegt hij.
Toch erkent hij de complexiteit van wereldwijde samenwerking. “De paus sprak terecht over de wereld als één mensenfamilie, omdat wij allen schepselen van God zijn. Tegelijk leven wij in bijna 200 nationale staten, en politici denken vaak primair aan het belang van hun eigen bevolking. In een tijd van nationalisme wordt die neiging sterker.” Vooral mensen aan de onderkant van de samenleving en in armere landen zijn hiervan de dupe.
Tegelijkertijd wilde paus Franciscus met Laudato si’ geen boodschap van wanhoop brengen. Hij sloot af met een oproep die na tien jaar nog niets aan kracht heeft ingeboet: onze zorgen en strijd voor de planeet mogen de vreugde van hoop nooit verdringen. Dat is nu, tien jaar later, misschien wel de belangrijkste boodschap: hoop en concrete actie moeten samen gaan.
