Hemelvaart spreekt als feest minder tot onze verbeelding dan Pasen of Kerstmis. Er zijn dan ook minder tradities aan verbonden, maar dat neemt niet weg dat de hemelvaarttradities die er zijn best eens uitgelicht mogen worden.
Dauwtrappen wordt vaak met Hemelvaart in verband gebracht, maar de term wordt tegenwoordig steeds algemener gebruikt voor in alle vroegte de natuur intrekken. En dat is eigenlijk niet eens zo vreemd, want oorspronkelijk heeft dauwtrappen niets met het christendom te maken.
Het is een gekerstend Germaans gebruik voor het vieren van de heropleving van de natuur. De Germanen geloofden dat dauw in bepaalde perioden magische en genezende krachten had, en dat je die krachten met je blote voeten kon opdoen.
Later werd het dauwtrappen in de christelijke context getrokken, onder meer door op die dag in alle vroegte processies te lopen. In het Twentse dorp Hertme wordt nog altijd iedere Hemelvaart een vroege Mis gevierd in het openluchttheater.
Vanwege het tijdstip trekt die meestal maar enkele tientallen gelovigen – de Pancratiusparochie raadt kerkgangers op haar website aan een kussentje mee te nemen voor op de koude banken – maar die zijn gemotiveerd voor tien.
“Weer of geen weer, we gaan”, zei deelnemer Jan Kroeze enkele jaren geleden tegen de regionale krant Tubantia over het bijwonen van de vroege Mis. “De sfeer is bijzonder. Dat wil je niet missen.”
De bekendste en meest uitbundige traditie die op Hemelvaart in ere wordt gehouden, is de Heilig Bloedprocessie in Brugge. Opnieuw gaat het niet om een ritueel dat onlosmakelijk verbonden is met het feest, want hoewel de Bloedprocessie al sinds de veertiende eeuw wordt gelopen, werd pas in 1970 besloten om dat op Hemelvaartsdag te doen.
Oorspronkelijk was de processie verbonden aan het toenmalige feest van de Heilig Kruisvinding op 3 mei. In de achttiende eeuw werd de processie verplaatst naar de eerste zondag in mei en in de eeuw erop naar de eerste maandag tussen 3 en 9 mei.
Na de Tweede Wereldoorlog nam de belangstelling voor een processie op een gewone werkdag af. Gemeenteraadslid Andries Van den Abeele opperde daarom om de processie naar een vrije dag te verhuizen.
Hoewel hij aanvankelijk werd uitgelachen om zijn voorstel, bleek dat toch de gouden greep om de populariteit van de traditie te redden. In 2009 werd de processie door UNESCO tot immaterieel erfgoed uitgeroepen.
Tijdens de Heilig Bloedprocessie wordt het Kostbaar Bloed, een reliek van Jezus’ bloed en een van de populairste relikwieën van België, langs 45.000 toeschouwers door Brugge gedragen. Naast talrijke geestelijken lopen ook massa’s andere Bruggenaren mee, in totaal zo’n 1800.
Gehuld in kleurrijke en vaak hypergedetailleerde kostuums beelden zij onder meer bijbelse scènes en episodes uit de geschiedenis van de stad uit.
De Heilig Bloedprocessie telt ook nog zo’n tweehonderd dierlijke deelnemers, maar zal het dit jaar wel zonder een van haar vierpotige sterren moeten doen. Volgens de VRT is Medard, de os die lange tijd de wagen met daarop Jozef, Maria en het kind Jezus trok, komende editie niet meer van de partij.
Etienne Van Nevel, zijn baas, heeft dat besluit enkele weken geleden genomen. “Ik ben bijna 73, Medard is tien jaar, wat voor een os al aan de oudere kant is.” In principe kon Medard het werk nog aan: bij de processie van vorig jaar had Van Nevel zelfs “mijn handen vol met hem intomen”.
Maar voor de man wordt het lopen van processies ook steeds uitdagender: “Dat zijn vaak omlopen van vier of vijf kilometer. Je moet daarbij constant naast of achter de os blijven. Het is niet zoals met een paard, dat je erop kunt gaan zitten.” De os van ruim een ton zwaar wordt vervangen door twee trekpaarden.
De wegen van Medard en zijn baas hebben zich ook al gescheiden: “Ik kreeg een bod voor Medard en heb besloten hem te verkopen.” Van Nevel geeft wel aan dat dat hem verdriet deed, omdat hij een goede band met zijn os had. “We hebben samen dan ook heel mooie dingen beleefd. Bovendien is het ook jammer dat er samen met Medard een stukje traditie verdwijnt.”
En dat verdwijnen is definitief, want Medard is door de slachtbank gekocht. Op sociale media wordt het lot van de os breeduit betreurd. Heel wat mensen vinden dat Medard inderdaad een vaste waarde van de Heilig Bloedprocessie was; een enkeling geeft zelfs aan de processie voortaan te laten schieten nu de os niet meer meedoet.
Op enkele andere plaatsen in Nederland en Vlaanderen worden op of rond Hemelvaart ook processies gelopen. Een daarvan is die van het Oost-Vlaamse Lebbeke. Opmerkelijk aan deze traditie is dat er in Lebbeke op Hemelvaartsdag, een feest dat natuurlijk sterk op Jezus gericht is, een processie voor zijn Moeder gelopen wordt.
Lebbeke is dan ook het oudste Mariabedevaartsoord van Oost-Vlaanderen. De processie heeft zijn wortels in de veertiende eeuw en kreeg in de negentiende eeuw min of meer zijn huidige invulling.
In de decennia rond het jaar 1900 was de Mariaprocessie zo populair dat er extra treinen moesten worden ingezet voor de massa’s deelnemers. Later zwakte de interesse wat af, maar in 2014 werd de Lebbeekse processie nieuw leven ingeblazen.
Er zijn ook hemelvaarttradities die de tand des tijds niet hebben doorstaan. Een daarvan is die van de kleine kruisdagen, de maandag, dinsdag en woensdag voor Hemelvaartsdag. Al sinds de vijfde eeuw worden die dagen ingevuld met gebed voor de gewassen op het veld; in de middeleeuwen raakte het gebruik door heel Europa verspreid. God werd gedankt voor wat de aarde voortbrengt en om een gunstige oogst gevraagd.
Dat gebeurde onder meer met processies over het platteland, waarbij de litanie der heiligen, een gebed waarin vele heiligen worden aangeroepen, gezongen werd. Na het Tweede Vaticaans Concilie verdwenen de kleine kruisdagen uit het collectieve katholieke geheugen.
Andere rituelen die in de middeleeuwen zijn achtergebleven, zijn bijvoorbeeld het gebruik om een beeld van Christus vanaf het altaar naar het dak van de kerk te takelen, om zo zijn hemelvaart uit te beelden. In Engeland liepen de middeleeuwers processies waarbij een vlag met een leeuw erop vooropging en een drakenvlag de rij sloot, om zo de overwinning van de Heer op het kwaad te symboliseren.
