Hoofdredacteur
Op 1 juli wijdt de Priesterbroederschap van Sint-Pius X (FSSPX) in Zwitserland vier priesters tot bisschop, zonder toestemming van de paus. Waarom doet zij dat en wat zijn de gevolgen, ook voor gewone gelovigen?
De Fraternitas Sacerdotalis Sancti Pii X (FSSPX) is een traditionalistische priesterbroederschap die in 1970 werd opgericht door de Franse aartsbisschop Marcel Lefebvre (1905-1991). De FSSPX wijst het Tweede Vaticaans Concilie af en kwam daardoor in conflict met het Vaticaan.
‘De leer van het Tweede Vaticaans Concilie wordt helemaal niet correct weergegeven door de Priesterbroederschap’
In 1988 kwam het tot een breuk, toen Lefebvre zonder toestemming van paus Johannes Paulus II vier bisschoppen wijdde. Dit leidde tot de automatische excommunicatie van de wijdende en de gewijde bisschoppen, en daarmee in feite tot een schisma, een kerkscheuring – hoewel de FSSPX dat zelf betwist.
Decennialang zijn er lijmpogingen geweest, met als belangrijkste mijlpaal het opheffen van de excommunicatie door paus Benedictus XVI in 2009. Het verzoeningsproces werd echter direct gefrustreerd – sommigen zeggen: bewust gesaboteerd – door de Britse Pius X-bisschop Richard Williamson, toen die in een interview de holocaust ontkende.
De excommunicatie bleef weliswaar opgeheven, maar in 2013 onderstreepte de toenmalige prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer, kardinaal Gerhard Müller, dat er wel degelijk nog steeds sprake is van een schisma.
Bisschop van Haarlem-Amsterdam Jan Hendriks, die tevens kerkjurist is, heeft dat onlangs uitgelegd op zijn blog arsacal.nl. Het is een kerkrechtelijk nogal ingewikkeld verhaal dat erop neerkomt dat de FSSPX beweert – “ten onrechte!”, voegt Hendriks daar met klem aan toe – dat wat het conciliedocument Lumen gentium leert over bisschopswijdingen in strijd zou zijn met het kerkelijke wetboek.
“De leer van het Tweede Vaticaans Concilie wordt hiermee helemaal niet correct weergegeven door de Priesterbroederschap”, zo concludeert Hendriks na een grondige analyse.
Begin dit jaar maakte de FSSPX bekend dat men op 1 juli aanstaande opnieuw een viertal bisschoppen gaat wijden, ongeacht wat het Vaticaan daarvan vindt. Dit omdat er naar eigen zeggen een grote pastorale nood is. Van de vier bisschoppen die in ’88 gewijd werden, zijn er nog maar twee in leven. Maar intussen is de beweging in 77 landen actief en staan er meer dan 250 seminaristen te trappelen om door een bisschop tot priester gewijd te worden. Deze nijpende situatie heeft de FSSPX naar eigen zeggen vorig jaar aangekaart in Rome, maar men kreeg nul op rekest. Zelf presenteert de broederschap het dus als een wanhoopsdaad.
Hoofddocent kerkelijk recht aan de KU Leuven Ad van der Helm vindt dat echter niet overtuigend: “De pastorale noodzaak die men inroept als redengevend voor de consecratie van bisschoppen zonder mandaat van de paus is onvoldoende: er zijn bisschoppen genoeg in de wereld op wie men een beroep kan doen.”
Om die reden laat het Vaticaan er dan ook geen misverstand over bestaan: als de ongeoorloofde wijdingen doorgaan, wordt dat gezien als een nieuwe schismatieke daad die leidt tot excommunicatie van rechtswege van de betrokken bisschoppen. Daarmee is het hele verzoeningsproces terug bij af.
Als je het aan Piusbroeders vraagt: nee. Hun lezing luidt dat de FSSPX zich heel redelijk en constructief heeft opgesteld, maar dat het Vaticaan het proces voortdurend traineert. Kijken we echter naar de feiten, dan zien we dat er van Vaticaanse zijde wel degelijk steeds de uitnodiging voor verdere dialoog heeft geklonken, ook nog na de aangekondigde bisschopswijdingen.
Vergeet ook niet dat paus Leo XIV de kerkelijke eenheid zeer belangrijk vindt. Het is zelfs zijn pausmotto; hij zal dus in principe oprecht hopen dat de impasse doorbroken wordt. Maar paus en Vaticaan stellen uiteraard wel duidelijke voorwaarden: die bisschopswijdingen mogen niet doorgaan en het gezag van Vaticanum II moet erkend worden. FSSPX heeft die uitgestoken hand categorisch afgewezen.
Dat is maar zeer de vraag. Uit de genoemde affaire-Williamson bleek al wel dat er binnen de FSSPX een richtingenstrijd bestaat tussen verzoeners en onverzettelijken. Maar sowieso laat de FSSPX naar buiten toe steeds twee gezichten zien.
Mike Lewis, redacteur van het Amerikaanse pausgezinde weblog Where Peter is, spreekt in een uitvoerige analyse zelfs van een “gespleten persoonlijkheid” die uit de communicatie van de broederschap spreekt.
‘De ambiguïteit komt voort uit de dubbelzinnigheid van uw taalgebruik’
“In het ene bericht doen de leiders van de groep een beroep op de gedeelde liefde voor het katholieke geloof en de gezamenlijke toewijding aan de Kerk. In het volgende bericht lanceren ze harde en ongefilterde aanvallen op de paus, de bisschoppen en de katholieke gelovigen, die zelfs de meest fervente antikatholieke protestant zouden doen blozen.”
Die januskoppigheid werd een halve eeuw geleden al gesignaleerd door paus Paulus VI. In een gepeperde brief aan aartsbisschop Lefebvre op 11 oktober 1976 constateerde die dat de Franse prelaat met de lippen trouw aan de Kerk en het leergezag belijdt, maar “in schandalige woorden en gebaren die de kerkelijke gemeenschap schaden” steeds het volstrekte tegendeel laat zien. “De ambiguïteit komt voort uit de dubbelzinnigheid van uw taalgebruik”, aldus paus Paulus VI.
Kerkjurist Ad van der Helm legt uit dat de automatische excommunicatie in principe alleen voor de betrokken FSSPX-bisschoppen geldt en niet voor de gewone gelovigen.
“Maar als zij vasthouden aan hun regelmatige kerkgang en het ontvangen van sacramenten van de schismatieke bisschoppen, zijn ook zij geëxcommuniceerd. Datzelfde geldt voor de priesters. En dus ook wanneer de gelovigen deze sacramenten van deze priesters ontvangen. Er kunnen pastorale noodsituaties zijn die het ontvangen van een sacrament, zoals biecht en ziekenzalving, zo noodzakelijk maken dat er geen excommunicatie volgt, maar dan spreken we vooral van stervensgevaar.”
De geldigheid van de sacramenten, zo verduidelijkt Van der Helm verder, is in principe niet in het geding, “omdat de geldigheid niet van de bevoegdheid van de priester of bisschop afhangt. Het sacrament is niet wettig, maar wel geldig”.
Dat onderscheid is belangrijk: in geestelijke zin blijft het sacrament ‘werkzaam’, zelfs al is dat buiten de wettelijke kaders van de katholieke Kerk uitgevoerd. Vergelijk het met een geschorste chirurg die zonder toestemming van het ziekenhuisbestuur een operatie uitvoert. Die operatie is in strijd met de regels (onwettig), maar ervan uitgaand dat de ingreep slaagt, is de patiënt wel genezen (geldig).
Voor de biecht en het huwelijk ligt het net iets anders, omdat de priester daarvoor niet alleen wijdingsmacht nodig heeft, maar ook kerkelijke bestuursbevoegdheid (jurisdictie). Door paus Franciscus zijn de mogelijkheden om FSSPX-priesters die bevoegdheid te geven verruimd. Maar dat kon Franciscus alleen maar doen omdat Benedictus de excommunicatie had opgeheven. “Nu, met de aankomende excommunicatie, geldt die mogelijkheid niet meer”, aldus Van der Helm.
Nog altijd op veel plekken, ondanks dat de mogelijkheden door paus Franciscus werden ingeperkt en paus Leo zijn kaarten op dit vlak nog wat tegen de borst houdt. De Priesterbroederschap van Sint-Petrus (FSSP) bijvoorbeeld maakte zich in ’88 los van de FSSPX om wel in eenheid met de Kerk te blijven. In Nederland bedient FSSP de sacramenten geldig en wettig in Amsterdam en Lobith; in België in Brussel, Namen en Luik.
