Hoofdredacteur
Conflicten, een onveilige sfeer, zelfs seksueel misbruik: nieuw journalistiek onderzoek van het Nederlands Dagblad schetst een ontluisterend beeld van de situatie in kloosters in onder meer Vaals en Heeswijk-Dinther. Maar het probleem is fundamenteler en raakt alle kerkelijke gemeenschappen.
Kloosters zijn in onze samenleving marginale instellingen geworden, en die trekken “marginale mensen” aan. Dat stelt de norbertijner abt-president Jos Wouters in een interview met het Nederlands Dagblad.
Steeds vaker zijn het psychisch kwetsbare mensen die aankloppen aan de kloosterpoorten, waar men al decennia kampt met krimpende, vergrijzende gemeenschappen. “Vanuit een overlevingsreflex nemen abdijen die mensen aan, terwijl ze volstrekt ongeschikt zijn”, zegt het Vlaamse hoofd van de wereldwijde norbertijnenorde naar aanleiding van berichtgeving van het ND over een verziekte, onveilige cultuur in de Abdij van Berne in het Brabantse Heeswijk-Dinther.
De in Rome wonende abt-president bevestigt het beeld dat in het ND-artikel geschetst wordt en zegt dat het probleem bij meer Europese abdijen speelt. Hij zinspeelt op een ingrijpen van hogerhand, zoals meer toezicht en begeleiding. Maar hij oppert ook een minimumaantal leden, dat tot fusies of het verdwijnen van abdijen (waaronder die van Berne) zou kunnen leiden.
Tegelijkertijd wijst hij op zijn beperkte bevoegdheden. Elke norbertijner abdij heeft een hoge mate van autonomie; adviezen na visitaties worden nogal eens in de wind geslagen, zo signaleert hij. Daarbij: het eerstvolgende generaal kapittel – een vergadering voor de gehele wereldwijde orde – waar genoemde maatregelen op de agenda zullen komen, vindt pas plaats in 2030.
Het artikel over Berne maakt onderdeel uit van een breder journalistiek onderzoek van het ND naar misstanden in kloosters. Eerder publiceerde de krant ook al het verhaal van een oud-novice die in de vroege jaren negentig seksueel misbruikt zou zijn in de benedictijner abdij van Vaals.
Anders dan de Abdij van Berne spreekt de Abdij Sint-Benedictusberg de berichtgeving van het ND uitdrukkelijk tegen. In een brief op de website van de abdij stelt prior-administrator Frits Schlatmann dat het onderzoek naar de kwestie, anders dan de krant beweert, helemaal nog niet afgerond is, en men pas daarna – vermoedelijk medio juni – inhoudelijk wil reageren.
Wel kwam er al een inhoudelijk weerwoord in deze zaak van een andere benedictijn in Vaals, pater Joannes Touw. Die schreef in een uitvoerige brief waarnaar het ND verwijst, en die ook aan de redactie van Katholiek Nieuwsblad gestuurd werd, dat het in deze zaak maar de vraag is wie er dader is en wie slachtoffer.
Hij beschrijft de klager als getraumatiseerd en psychisch labiel, en stelt dat juist deze ex-novice zelf bij meerdere broeders seksueel grensoverschrijdend gedrag vertoonde.
Wat daar ook van waar zij, en wie er in deze droevige geschiedenis ook precies ‘dader’ en ‘slachtoffer’ blijkt te zijn, ook de casus in Vaals bevestigt hoe dan ook de ongemakkelijke waarheid van pater Jos Wouters’ woorden.
De Kerk trekt inderdaad mensen aan die gewond en beschadigd zijn, maar dat hoort juist bij de missie
Er bestaat bij kloosters – maar breder ook bij vele andere kerkelijke gemeenschappen – inderdaad het enorme probleem dat men bovengemiddeld veel mensen ‘met een rugzakje’ aantrekt. En die gemeenschappen zijn veelal te klein, te oud en onvoldoende toegerust om daar adequaat mee om te gaan.
Eigenlijk moet je de woorden van Wouters omdraaien: niet zozeer zijn die psychisch kwetsbare mensen “niet geschikt” voor het kloosterleven; kloosters zijn in wezen niet geschikt om zulke kwetsbare mensen onderdak te bieden. Het probleem ligt niet bij de “marginale mensen” maar bij de “marginale kloosters”.
Dat leidt heus niet overal tot zulke extreme situaties als in Vaals. Vaker blijft het bij spanningen en conflicten. Maar een reëel probleem is het hoe dan ook. Maatregelen zoals Wouters die in het ND beschreef, kunnen dan een hoognodige eerste stap zijn.
Maar het probleem is fundamenteler. Dit is de onvermijdelijke keerzijde van een Kerk die zichzelf, in de woorden van wijlen paus Franciscus, als ‘veldhospitaal’ begrijpt. Dan weet je dat je juist mensen aantrekt die gewond en beschadigd zijn, dat hoort bij je missie. Een missie die je domweg steeds slechter waar kunt maken in tijden van krimp.
Bij kloosters is dat dilemma nog duidelijker zichtbaar, omdat het in hun DNA verankerd zit dat zij iedere vreemdeling die aan hun poorten aanklopt “als Christus zelf” welkom heten, ongeacht wat die persoon aan problemen met zich meebrengt. Dat is op zichzelf een prachtig en lovenswaardig uitgangspunt.
Maar de recente onderzoeken werpen hoe dan ook de vraag op: hoe ver kan dat gaan? Wanneer ben je als gemeenschap toch echt te klein en kwetsbaar geworden om iedere nieuwkomer te laten aanschuiven in de koorbanken? Wanneer wijs je ‘Christus’ de deur? Het gaat kortom om meer dan het oplossen van een logistiek probleem van krimpende kloosters; de opdracht voor kloosters is om hun missie te herijken in het licht van veranderende tijden.
