Jarenlang vroegen Afrikaanse bisschoppen om een Vaticaans document over polygamie. Dat is nu verschenen, maar of de Kerk in Afrika er echt iets aan heeft, is twijfelachtig: Una caro focust meer op Europese gevoeligheden dan op de Afrikaanse werkelijkheid.
Una caro – één vlees, zo luidt de titel van het leerstellige document dat het Vaticaanse Dicasterie voor de Geloofsleer op 25 november gepubliceerd heeft. De titel verwijst naar passages uit Genesis en Mattheüs, waarin staat dat “een man zijn vader en moeder zal verlaten om zich te binden aan zijn vrouw, en deze twee één vlees zullen worden”.
Het document gaat in op een belangrijk vraagstuk waarmee de Kerk in Afrika wordt geconfronteerd: polygamie, en in het bijzonder polygyne huwelijken, tussen één man en meerdere vrouwen.
Een lofzang op de monogamie is de ondertitel van het document. Die ondertitel verklapt het probleem met deze tekst – daarover verderop meer.
Een belangrijk idee van de nieuwe synodale Kerk is samen optrekken en naar elkaar luisteren. Una caro pretendeert een oefening te zijn in juist deze synodale praktijken, maar of het document de toets doorstaat, is maar de vraag.
Lezers ervan zullen niet alleen vraagtekens stellen bij de manier waarop het dicasterie het thema aanvliegt, maar ook bij de mate waarin Afrikaanse stemmen gehoord zijn bij de totstandkoming ervan.
De leiders van de Kerk in Afrika hebben het thema polygamie uitvoerig onder de aandacht gebracht aan de synodale ronde tafel. Daarvoor hielden ze zich er ook al volop mee bezig. In 2016 publiceerde het SECAM, het overlegorgaan van Afrikaanse bisschoppenconferenties, al een document over “moeilijke” huwelijkssituaties zoals polygamie.
Het is moeilijk om in ‘Una caro’ aandacht te vinden voor de gezinsproblemen waarmee vrouwen en kinderen, die het meest door polygamie worden getroffen, te maken hebben.
“Een groot aantal Afrikaanse gezinnen wordt geconfronteerd met een reeks uitdagingen, waaronder het probleem van polygamie. Deze uitdaging moet de Kerk ertoe aanzetten om polygame mannen pastoraal te begeleiden en getuige te zijn van de goddelijke barmhartigheid van God, terwijl ze hen aanspoort tot bekering”, schreven de bisschoppen.
Ze vonden daarbij dat ze “alles moeten vermijden wat zou kunnen leiden tot de erkenning van zulke huwelijksverbindingen, om zo het christelijke ideaal van monogamie intact te houden”.
Polygamie komt voor in grote delen van Afrika. Het komt voor binnen verschillende volkeren, culturen en religieuze groepen. Met name is het wijdverbreid in de Hoorn van Afrika en het oosten van het continent.
Een van de problemen die polygamie met zich meebrengt, is de harde realiteit dat het beëindigen van polygame relaties vaak vrouwen ernstig benadeelt. “Polygamie draagt bij aan enorme chaos”, zei de Soedanese activiste Hala al-Karib in 2018 tijdens een interview met persbureau AP. “Het maakt kinderen en hun moeders echt tot slachtoffers.”
Eerder dit jaar spraken ook de Afrikaanse bisschoppen zich uit over de maatschappelijke gevolgen van polygamie. Ze benadrukten dat culturele en economische factoren het voor mensen in dergelijke relaties soms moeilijk maken om gewoon uit elkaar te gaan, wat vooral gevolgen heeft voor vrouwen en kinderen. De synodale benadering van de Kerk, zo stelden zij, is er een van inclusie, niet van exclusie. “Niemand mag achterblijven.”
Maar juist de sociale effecten van polygamie komen amper aan bod in Una caro. In plaats daarvan legt kardinaal Víctor Manuel Fernández, prefect van het Dicasterie voor de Geloofsleer, de nadruk op een thema dat voor hedendaagse westerse samenlevingen veel belangrijker is dan voor Afrikaanse: seksualiteit.
“De kwestie hangt nauw samen met het eenheid scheppende doel van seksualiteit, dat niet beperkt blijft tot het garanderen van voortplanting, maar bijdraagt aan de verrijking en versterking van de enige en exclusieve verbintenis en het gevoel van wederzijdse verbondenheid”, schrijft de kardinaal.
Ook de bronnen waarvan Una caro gebruik maakt zijn verre van Afrikaans. Dat de aangehaalde theologen voornamelijk Europees zijn is één ding. Maar Fernández heeft ook passages uit talrijke liefdesgedichten verwerkt in het document; dat daar niet één werk van een Afrikaanse auteur bij zit, is ronduit gênant te noemen.
Het is moeilijk om in Una caro enige aandacht te vinden voor de gezinsproblemen waarmee vrouwen en kinderen, die het meest door polygamie worden getroffen, te maken hebben. Het onderwerp wordt eerder behandeld als een kwestie van seksuele levensstijl, bekeken door een theologische lens uit het midden van de twintigste eeuw, ondersteund door een paar versregels.
Het Vaticaan stimuleert synodale processen als dé manier waarop de Kerk uitdagingen moet aanpakken. Afrikaanse kerkleiders hebben die route gevolgd om een van de meest urgente kwesties waarmee katholieken op het continent worden geconfronteerd aan de kaak te stellen.
En wat doet het Dicasterie voor de Geloofsleer wanneer het met dit staaltje synodaliteit in de praktijk in aanraking komt? Een pijnlijke blunder begaan.
