Het nieuwe rapport van Kerk in Nood laat zien dat het bar slecht gesteld is met de godsdienstvrijheid in grote delen van de wereld. Naast bestaande problemen duiken ook nieuwe uitdagingen op.
Rapporten over godsdienstvrijheid bevatten over het algemeen weinig om vrolijk van te worden. Maar het rapport dat Kerk in Nood vandaag gepubliceerd heeft, schetst al helemaal een inktzwart beeld.
In de onderzoeksperiode van 2023 en 2024 is de situatie bijna overal ter wereld verslechterd ten opzichte van de voorgaande jaren. Bijna twee derde van de mondiale bevolking woont in een land waar de vrijheid van godsdienst grof geschonden wordt.
Veel grote verrassingen bevat het rapport niet. Autoritaire regimes zoals Noord-Korea en China, islamextremisten en discriminerende samenlevingen als in India blijven de voornaamste aanjagers van religieuze onvrijheid. Hun slachtoffers zijn vooral christenen, maar ook joden, moslims en andere gelovigen lijden onder repressie en geweld.
Op het eerste oog lijkt er dus weinig nieuws in het rapport te staan. Toch zijn er verschillende inzichten uit het rapport te halen. Groeiende onzekerheid in Europa, een andere blik op moslims en de riskante opmars van kunstmatige intelligentie: godsdienstvrijheid blijft een thema met talloze gedaantes.
Religieuze vervolging is vooral iets wat ver weg gebeurt, in Afrikaanse en Aziatische landen waar alles veel slechter geregeld is dan hier. Bij ons in Nederland, België en de rest van Europa is ‘vrijheid, blijheid’ het devies en mag iedereen ongestoord geloven wat hij wil. Toch?
Het beeld van Europa als een bastion van geloofsvrijheid begint meer en meer barstjes te vertonen, blijkt uit het Kerk in Nood-rapport. Zo leidde het conflict in de Gazastrook tot een explosieve toename van het aantal antisemitische incidenten in Europa: Frankrijk zag een toename van ruim 1000 procent in het aantal antisemitische voorvallen.
Het probleem is dat veel Europese landen antichristelijke tendensen amper serieus nemen.
Ook antichristelijke incidenten komen steeds meer voor. Daarbij gaat het vaak om geweld tegen kerkgebouwen, zoals brandstichting en bekladding. In Griekenland werden in 2024 ruim 600 kerken aangevallen, Frankrijk noteerde in 2023 zo’n 900 kerkaanvallen.
Het probleem is dat veel Europese landen antichristelijke tendensen amper serieus nemen. Vaak worden cijfers daarover niet eens bijgehouden: “Van de vier Scandinavische landen heeft bijvoorbeeld alleen Finland gerapporteerd over haatincidenten tegen christenen sinds 2023”, aldus het rapport.
Als Europese landen het registreren van antichristelijke incidenten niet serieuzer gaan nemen, kan dat leiden tot “ineffectief beleid, normalisering van vijandigheid, ongelijke behandeling van religieuze groepen en een grotere kwetsbaarheid van christelijke gemeenschappen”.
Daarnaast speelt er in Europa nog een ander probleem, iets wat paus Franciscus wel eens “beleefde vervolging” heeft genoemd. Christenen kunnen het risico lopen voor de rechter te moeten verschijnen wanneer ze voor hun overtuigingen uitkomen.
Zo wordt de Finse christelijke politica Päivi Räsänen vervolgd vanwege uitspraken over homoseksualiteit en moesten de Belgische bisschoppen Jozef De Kesel en Luc Terlinden in 2024 voor de rechter staan omdat ze een vrouw niet hadden toegelaten tot de diakenopleiding.
In veel landen is de islam een bron van geloofsvervolging. In Iran en Afghanistan worden religieuze minderheden onderdrukt door islamitische regimes. In grote delen van Afrika, waaronder de Sahel en noordelijk Mozambique, gaan jihadisten meedogenloos tekeer tegen christenen. En in veel Midden-Oosterse maatschappijen krijgen religieuze minderheden nauwelijks ruimte voor hun eigen geloofsbeleving.
Maar dat is één kant van de medaille. Het rapport van Kerk in Nood onderstreept dat moslims net zo goed slachtoffer van geloofsvervolging kunnen zijn. Soms worden zij onderdrukt door geloofsgenoten, vaak door extremisten die het op gematigde gelovigen gemunt hebben. In februari 2024 vielen bijvoorbeeld tientallen doden bij een aanslag op een moskee in Burkina Faso, dat wordt geteisterd door jihadisten.
In verschillende Aziatische landen – denk aan Myanmar, China en India – worden moslims onderdrukt door de overheid. Zo zijn duizenden islamitische Rohingya gevlucht voor de junta in Myanmar en heeft de Chinese regering naar verluidt een miljoen islamitische Oeigoeren in ‘heropvoedingskampen’ opgesloten.
In India gaan moslims gebukt onder het hindoenationalisme, dat stelt dat India een hindoeïstisch land is waar andere religies niet thuis zouden horen. Dit gedachtegoed leeft onder verschillende maatschappelijke groepen en wordt door beleid van de overheid versterkt. Daardoor worden religieuze minderheden zoals moslims en christenen straffeloos van hun land gedreven en aangevallen.
De opkomst van kunstmatige intelligentie (AI) vindt paus Leo XIV een aandachtspunt voor zijn pontificaat. Wat hij daarbij niet over het hoofd mag zien, is dat AI een geducht wapen is voor wie gelovigen wil vervolgen. Het Kerk in Nood-rapport laat zien dat de manieren waarop kunstmatige intelligentie kan worden ingezet voor geloofsonderdrukking haast onuitputtelijk zijn.
Door AI is het makkelijker dan ooit om ‘bewijs’ te produceren waarmee een religieuze groep in een kwaad daglicht gesteld kan worden.
Antireligieuze regimes kunnen kunstmatige intelligentie hanteren voor verregaande controle. Zo sporen Chinese AI-programma’s religieuze groeperingen op het internet op en gebruikt Noord-Korea AI om te kijken wat burgers op hun telefoon opzoeken.
Maar AI kan ook gebruikt worden om te discrimineren tegen minderheden wanneer programma’s getraind worden met informatie die vooroordelen bevat. Het kan zelfs letterlijk als een wapen dienen: volgens Kerk in Nood gebruiken Afrikaanse jihadisten kunstmatige intelligentie om droneaanvallen te coördineren.
Daarnaast kan AI gebruikt worden om nepnieuws te verspreiden over religieuze gemeenschappen. Kunstmatige intelligentie is al in staat om foto’s en zelfs video’s te maken die onmogelijk van echte beelden te onderscheiden zijn.
Nu al worden er AI-filmpjes met religieuze leiders gemaakt: zo dook er onlangs een video op waarin paus Leo een boodschap voor de president van Burkina Faso zou hebben. In Spanje zijn AI-boodschappen verspreid waarin verschillende bisschoppen om geld en investeringen vragen.
Door AI is het makkelijker dan ooit om ‘bewijs’ te produceren waarmee een religieuze groep in een kwaad daglicht gesteld kan worden. Wie een geloofsgemeenschap wil vervolgen, hoeft niet meer naar een reden te zoeken: die kan hij met één druk op een knop zelf creëren.
