Vijf maanden na zijn aantreden heeft paus Leo XIV zijn eerste apostolische exhortatie uitgebracht. In ‘Dilexi te’ onderstreept hij dat zorgen voor de armen een kerntaak van de Kerk en van iedere christen hoort te zijn.
Sinds op 4 oktober bekend werd gemaakt dat paus Leo XIV zijn apostolische exhortatie Dilexi te had ondertekend, werd er door velen reikhalzend uitgezien naar de publicatie van deze pauselijke rondzendbrief op 9 oktober.
Hoewel paus Leo de afgelopen vijf maanden al talloze speeches en overwegingen uitgesproken heeft, wordt toch vooral de eerste exhortatie of encycliek van een paus gebruikt als een ijkpunt: welke thema’s vindt deze paus belangrijk en wat heeft hij daarover te melden?
Met Dilexi te (‘Ik heb u liefgehad’) maakt paus Leo twee dingen duidelijk: zorgen voor de armen ziet hij als een christelijke kerntaak, en hij stelt zichzelf volledig in de lijn van zijn voorgangers, in het bijzonder paus Franciscus.
Dilexi te is sowieso een ‘coproductie’ tussen Franciscus en Leo, schrijft die laatste in de inleiding van de exhortatie. Na zijn encycliek Dilexit nos (2024) werkte paus Franciscus tot zijn dood aan een exhortatie over de zorg van de Kerk voor de armen, met de titel Dilexi te.
Leo heeft voltooid wat Franciscus niet af heeft kunnen maken, schrijft hij. “Ik ben blij dat ik me dit document eigen heb kunnen maken – met enkele aanvullingen – omdat ik net als mijn geliefde voorganger verlang dat alle christenen de connectie tussen Christus’ liefde en zijn oproep tot zorg voor de armen leren te waarderen.”
Die band staat centraal in Dilexi te. Volgens paus Leo is christen zijn en om de armen geven een kwestie van en-en: “Op de verwonde gezichten van de armen zien we het lijden van de onschuldigen – en dus het lijden van Christus zelf”, schrijft hij. “God heeft een voorkeur voor wie arm is: de woorden van hoop en bevrijding die de Heer spreekt, zijn allereerst aan hen gericht.”
Niet alleen het denken van paus Franciscus speelt een rol in dit document. Paus Leo put inspiratie uit teksten van verschillende vroegere pausen, waaronder zijn ‘naamvoorganger’ Leo XIII, grondlegger van de hedendaagse sociale leer van de Kerk.
Ik vraag me vaak af waarom zo veel mensen blijven denken dat ze de armen zonder problemen aan de kant kunnen schuiven, terwijl de Heilige Schrift daar zonneklaar over is.
Ook passeren 33 verschillende heiligen de revue, van Moeder Teresa tot de derde-eeuwse Laurentius van Rome, als om te onderstrepen dat de christelijke zorg voor de armen van alle tijden is.
Met een felheid die eerder aan de onstuimige Franciscus dan aan de meer ingetogen Leo doet denken, veroordeelt Dilexi te christenen die onverschillig zijn over armoede – of zelfs actief tegen kerkelijke inzet voor de armen zijn. “Ik vraag me vaak af waarom zo veel mensen blijven denken dat ze de armen zonder problemen aan de kant kunnen schuiven, terwijl de Heilige Schrift daar zonneklaar over is”, aldus de exhortatie.
Gelovigen die denken dat de Kerk zich alleen met spirituele en niet met maatschappelijke zaken bezig moet houden, moeten hun Bijbel nog maar eens goed lezen, vindt de paus. “Er zijn mensen die zeggen: ‘Het is onze taak om te bidden en om de christelijke leer correct door te geven’”, schrijft hij.
“Het feit dat sommigen liefdadigheidswerk afwijzen of belachelijk maken, alsof dat de obsessie van een klein clubje is en niet het vurige hart van de missie van de Kerk, maakt voor mij duidelijk dat we het Evangelie opnieuw moeten lezen.”
Tegelijkertijd is het ook niet goed om zorg voor de armen in te kapselen tot “de zoveelste kerkelijke activiteit”, schrijft de paus. “We moeten tijd aan de armen wijden, ze liefdevolle aandacht geven, geïnteresseerd naar ze luisteren, aan hun zijde staan op moeilijke momenten, en ervoor kiezen om uren, weken, jaren van ons leven met hen door te brengen.”
Migranten, een groep waar armoede eerder regel dan uitzondering is, krijgen bijzonder veel aandacht in Dilexi te. Paus Leo ziet hoe wereldwijd de politieke en maatschappelijke sentimenten over migranten alsmaar negatiever en vijandiger worden.
Niet in de laatste plaats in zijn thuisland Amerika, waar president Trump met grenspatrouilles, migrantenrazzia’s en hermetisch afgesloten detentiecentra een ijzeren greep op migratie probeert te bewerkstelligen.
De Kerk weet dat in iedere afgewezen migrant Christus zelf aanklopt op de deur van de gemeenschap.
Man en paard noemen doet hij niet, maar toch is het niet moeilijk om een verholen terechtwijzing te ontwaren in paus Leo’s opmerking dat de eerste Amerikaanse staatsburger die ooit is heiligverklaard – Francisca Cabrini – een immigrante was.
“De Kerk trekt als een moeder op met wie onderweg zijn”, schrijft paus Leo verder over migranten. “Waar de wereld bedreigingen ziet, ziet zij kinderen; waar muren worden opgetrokken, bouwt zij bruggen.”
“De Kerk weet dat haar verkondiging van het Evangelie enkel en alleen maar geloofwaardig kan zijn wanneer die verkondiging wordt vertaald naar gebaren van nabijheid en verwelkoming. En ze weet dat in iedere afgewezen migrant Christus zelf aanklopt op de deur van de gemeenschap.”
Tot slot breekt de paus een lans voor het geven van aalmoezen, een werk “waar tegenwoordig zelfs veel gelovigen negatief tegenover staan”. Hoewel armoede alleen structureel kan worden uitgeroeid als mensen een werkend bestaan kunnen opbouwen, blijven aalmoezen “een noodzakelijk middel voor contact, ontmoeting en empathie met wie minder geluk heeft gehad dan wijzelf”.
“De christelijke liefde verbreekt elke barrière”, hamert paus Leo er op het einde nog eens in. “Die liefde verenigt vreemdelingen en verzoent vijanden.”
En op het einde richt hij zich tot iedere afzonderlijke gelovige: “Door jouw werk, jouw inzet om onrechtvaardige sociale structuren te veranderen of jouw eenvoudige gebaar van nabijheid, kunnen de armen beseffen dat Jezus’ woorden tot ieder van hen persoonlijk zijn gericht: dilexi te – Ik heb je liefgehad.”
Dilexi te is nog niet beschikbaar in het Nederlands, maar is hier in verschillende talen te lezen.
