Hoofdredacteur
Op de laatste dag van zijn apostolische reis maakte paus Leo het zonneklaar: niet alleen Frankrijk, maar eigenlijk heel Europa was zijn reisbestemming. Maar zal zijn boodschap over eenheid, naastenliefde en vrede aankomen, nu er op ons continent steeds meer oorlogstaal klinkt?
Twee woorden keerden steeds weer terug in de toespraak van paus Leo XIV in Metz, krachtig en zelfverzekerd uitgesproken in het Frans: ‘paix’ en ‘courage’. Werken aan vrede, zo onderstreepte de paus, is geen ‘naïef pacifisme’, het vergt moed en geduld.
“Het bevorderen van vrede is een actieve taak. We moeten ons afvragen of we vandaag de dag werkelijk creatieve inspanningen verrichten om de wereldvrede dichterbij te brengen, of dat we simpelweg proberen het tij van de oorlog te keren en ons voor te bereiden op een oorlog die we verwachten.”
Het is, zo had kardinaal Aveline even daarvoor gezegd, geen toeval dat de paus uitgerekend voor Metz koos als derde en laatste stop van zijn Frankrijkreis – terwijl hij toch ook voor andere typisch katholieke plekken als Lisieux had kunnen kiezen.
Juist Metz, onderstreepte de kardinaal, is de plek waar de Europese Unie gestalte kreeg; ooit maakte het deel uit van een regio waar Frankrijk en Duitsland letterlijk om vochten, maar hier werden na de Tweede Wereldoorlog ook de fundamenten gelegd voor een duurzame vrede en verzoening op het Europese continent.
Voor Leo, werd in Metz duidelijk, was deze apostolische reis niet louter een staatsbezoek aan Frankrijk, het was een bezoek aan Europa. Waar zijn voorganger Franciscus Europa nog leek te zien als een oud en vermoeid continent, voorbijgestreefd door het zuidelijk halfrond, lijkt Leo zich scherper bewust van de nieuwe vitaliteit die er ook te vinden is.
Maar de gevaren ziet hij ook: het loszingen van de christelijke wortels, een nieuwe herleving van nationalistische en xenofobe tendensen, een nieuwe wapenwedloop ook in het licht van geopolitieke spanningen. Hij richtte zich tot alle Europese naties in zijn krachtige oproep tot eenheid en vrede. Het werd omlijst met bombastische muziek met koor en orkest, plus een gelikt filmpje over de naoorlogse wederopbouw, voorzien van het geijkte Alle Menschen werden Brüder uit Beethovens Negende.
Aan de retorische kracht zal het niet liggen, maar vraag is wel: luisterde Europa ook daadwerkelijk? De gastheer, president Emmanuel Macron, heette de politieke kopstukken hoogst persoonlijk welkom met joviale schouderklopjes. Maar het aantal prominenten dat daadwerkelijk de moeite nam naar Metz te komen viel wat tegen.
Als de politici van vandaag het niet horen, zo zal Leo gedacht hebben, dan die van morgen toch
Ja, prins Albert en prinses Charlene van Monaco waren er, maar dat was ook meteen de enige royalty. Voormalig EC-voorzitter Jean-Claude Juncker werd met een beschaafd applausje welkom geheten, maar het riep meteen de vraag op waarom de huidige voorzitter Ursula von der Leyen er niet was.
Ook Macron richtte zich in zijn openingswoord desalniettemin tot heel Europa. Dat moet de “moed van zijn grondleggers” herontdekken, zei hij, en niet zwichten voor de “heropleving van het nationalisme”.
Eén Europese grondlegger noemde Macron vanzelfsprekend bij naam in het congrescentrum in Metz dat diens naam draagt: Robert Schuman (1886-1963). Deze Franse politicus met een Duitse naam, afkomstig uit deze regio en devoot katholiek, had na de Tweede Wereldoorlog aan de basis gestaan van de Europese Unie.
Paus Leo ging ook uitgebreid op de erfenis van Schuman in, maar voegde daar nog een andere ‘founding father’ aan toe: de heilige Benedictus van Nursia, in 1964 uitgeroepen tot patroonheilige van Europa. Als grondlegger van het Europese kloosterwezen stond die immers aan de wieg van onze armenzorg, ziekenzorg, onderwijs, wetenschap en internationaal recht.
Dat is een enorme erfenis, aldus de paus, die Europa nogal eens dreigt te vergeten. “Verre van een uitsluitend religieus criterium te zijn, helpt de erkenning dat Europa veel aan het christendom te danken heeft ons om duidelijker in te zien dat openheid voor het transcendente altijd een wezenlijk onderdeel van de menselijke persoon is en een levende bron van beschaving”, aldus Leo.
Zijn hoop vestigt Leo – net als Robert Schuman – op de jongere generaties, “die geroepen zijn om Europa vandaag en morgen op te bouwen”.
Hij richtte zich in zijn slotwoorden dan ook rechtstreeks tot jongeren. Weer keerden die woorden ‘paix’ en ‘courage’ terug: “Heb de moed om de verantwoording op je te nemen om vrede te bevorderen – in jullie harten, in je relaties, je families, op scholen en universiteiten, in jullie steden en landen en door heel Europa.”
Als de politici van vandaag het niet horen, zo zal Leo gedacht hebben, dan die van morgen toch.
