Aan een boekenkast herkent men het huishouden, zo is mijn stellige overtuiging. Ik hou niet van huizen waar de enige boekenkast is weggemoffeld op een stoffige rommelkamer, achter een strijkplank, wasrek en een kapotte stofzuiger. De boeken die je daar vindt, zijn doorgaans van het kaliber Konsalik, Grote Bosatlas en Leer werken met Windows 95.

Stapels tot het plafond

Erger nog vind ik huizen waar de boekenkast eerder een interieurornament is; een steriel plankje met een handjevol op kleur of grootte gerangschikte titels, vaak reis- of fotoboeken die vooral om hun fraaie omslag zijn aangeschaft. Die boeken ook daadwerkelijk van de plank halen is dan niet de bedoeling.

Nee, geef mij maar liever huizen die gebouwd lijken te zijn met boeken in plaats van met bakstenen. Waar de stapels boeken het plafond raken en je overal kunt gaan zitten lezen op een knus bankje van boeken. De werkelijkheid en mijn wederhelft hebben mij op dat vlak tot compromissen gedwongen, maar ik heb wel altijd vastgehouden aan mijn principe dat kinderen moeten opgroeien tussen de boeken.

Modelgezin qua leesbevordering

Dus in ons huis tref je vrij veel boekenkasten aan, in de huiskamer en in andere kamers, op oog- en pakhoogte voor de kinderen. Wat er verder ook op onze opvoeding af te dingen is, en dat is vast een heleboel, als het gaat om de leesbevordering verdienen wij best de eretitel ‘modelgezin’.

En het heeft allemaal geen sikkepit geholpen.

Het doet me, als professioneel letterknecht en principieel bibliofiel, pijn om dit te moeten toegeven, maar het is vrees ik echt zo. Toen onze kinderen kleiner waren, leek het nog wel aan te slaan – de kaften werden letterlijk stukgelezen. Maar nu zijn ze allemaal tieners en is het uit met de leespret. “Lezen is saai”, zeggen ze me doodleuk. “Dat klopt”, antwoord ik dan, “en saaiheid is fijn.” Maar dan rollen ze meewarig met de ogen en verliezen ze zich weer in de eindeloze stroom derrie op hun telefoon.

PISA-onderzoek

Verbaasd was ik dus niet toen het recent verschenen PISA-onderzoek concludeerde dat het erbarmelijk gesteld is met de leesvaardigheid van kinderen in onze contreien. Ik vermoed zelfs dat mijn kinderen hoogstpersoonlijk en met sadistisch genoegen aan die grafiek zijn gaan hangen om de trendlijn nog verder omlaag te laten zakken.

Nu verschijnt dat onderzoek elke drie jaar, en de reacties laten zich inmiddels ook uittekenen. Er is een groep die moord en brand gilt, en het allemaal wijdt aan – vul maar in – erbarmelijk onderwijs, de politiek, mobiele telefoons, AI. En er is een groep die het allemaal wat “in perspectief wil plaatsen”, betoogt dat kinderen “niet minder maar anders” lezen, of die sowieso nut of methodiek van zulke onderzoeken in twijfel trekt. Tot welke groep ik zelf behoor, hangt af van hoe vervelend mijn kinderen die dag zijn. Noch van de doemdenkerij, noch van de sussende woorden ben ik uiteindelijk heel erg onder de indruk.

Leesvreugde boven functionalisme

Maar laten we het vooral niet tot een puur functionalistische discussie versmallen. Waarin lezen primair belangrijk geacht wordt voor onze economie, voor onze concurrentiepositie – die PISA-lijsten maken er zelfs een wedstrijdje tussen landen van – of voor de ontwikkeling van onze kinderen tot ‘autonome’ burgers in onze democratische rechtsstaat. Ja, daarvan vergaat de leeslust mij ook; dit riekt mij te veel naar dat steriele sierplankje of die verstofte boekenkast van de rommelkamer.

Ik maak me als ouder vooral zorgen om het wegebben van die pure leesvreugde die ons mens maakt, en méér dan een radertje in de machinerie. Ik ben niet bang dat ze straks geen arbeidscontract of gebruikshandleiding meer kunnen lezen, maar dat ze vergeten hoe leuk het nutteloze lezen is. Ik zie dat soms somber in, al weet ik dat we als opvoeders in zulke gevallen toch vertrouwen mogen houden. De verloren zoon – hij komt in de KN-editie van deze week in meerdere artikelen aan bod – kan ook weer terugkeren in het huis vol boeken.