Een nauwelijks opgemerkt jubileum: precies op de dag dat kardinaal Robert Francis Prevost zichzelf als paus Leo XIV presenteerde voor een vol Sint-Pietersplein, 8 mei, was het op de kop af veertig jaar geleden dat het Haagse Malieveld volstond met ‘kritiese’ katholieken en anderen die protesteerden tegen de toen aanstaande komst van paus Johannes Paulus II naar Nederland.

Van massale kritiek naar massaal enthousiasme

Wat kan er veel veranderen in veertig jaar. In 1985 was het vooral de diepe afkeer van het hele fenomeen ‘paus’ die Nederlanders bond. Het waren vooral de protesten tegen Johannes Paulus die de media-aandacht trokken; wie wél enthousiast was, hield zich toen beter gedeisd.

In 2025 lijkt zo’n beetje iedereen, katholiek of niet, enthousiast over de verkiezingen van een nieuwe paus. Niet dat er nu geen kritiek meer klinkt op ‘het instituut’, dat mag ook best, maar toch werd er massaal met ingehouden adem naar die schoorsteen op de Sixtijnse Kapel getuurd.

Imago van het pausschap

Ikzelf mocht dat op de NOS-redactie doen, waar ik gevraagd was in de live-uitzending commentaar en duiding te geven. En het viel me op hoe positief en gespannen het ook daar gevolgd werd door iedereen, en hoeveel oprechte belangstelling voor het hele fenomeen conclaaf er ook achter de schermen was.

Deels is het ongetwijfeld aan wijlen paus Franciscus te danken, die het imago van het pausschap toch flink afgestoft en opgepoetst heeft de voorbije twaalf jaar. Maar ik vermoed toch dat het dieper steekt, dat het een teken is van een verschuiving in de manier waarop onze samenleving überhaupt naar godsdienst kijkt. Met meer onbevangenheid, met een onverholen fascinatie voor die eeuwenoude vormentaal, met meer waardering voor dit zo ongrijpbare, maar toch ook levendige fenomeen. Een beetje alsof er een uitgestorven gewaande exotische diersoort is herontdekt, en nog wel in onze eigen achtertuin.

Valse verwachtingen

De zorg die dan steevast wordt geuit is: hoe gaat dit relict uit oude tijden zich precies aanpassen aan de moderne tijd? Welke ‘veranderingen’ gaat ook deze nieuwe paus bewerkstelligen binnen de Kerk? Het is welbeschouwd de verkeerde vraag. Nog helemaal los van de persoon en het programma van paus Leo wekt zo’n zienswijze verkeerde verwachtingen.

Ook hier kan de analogie van de uitgestorven gewaande diersoort behulpzaam zijn. Want wat maakt nou dat zo’n oud beestje, tegen alle verwachtingen in, toch kon overleven in nieuwe tijden? Ik vermoed dat biologen dan antwoorden: door een knappe mengeling van aanpassingsvermogen aan nieuwe omstandigheden én een zekere onverstoorbaarheid, een vermogen om toch vooral ook zichzelf te blijven en stug door te gaan.

Verandering van hart

De Kerk is helemaal niet wezenlijk veranderd sinds 1985, pausen komen en gaan en leggen steeds weer eigen accenten, maar veranderen in wezen ook nooit zo gek veel. Het is die wereld eromheen die steeds maar voortjakkert, hongerig is naar nieuw en anders en meer.

Moet de Kerk dan mee jakkeren? Natuurlijk niet! Die moet poosplaats zijn, veldhospitaal in plaats van zelf een slagveld van modieuze ideologieën. De veranderingsgezinde Acht Meibeweging is alweer meer dan twintig jaar ter ziele. Voortaan is de achtste mei de datum waarop we enthousiast kennis maakten met een paus die voor een ander, dieper soort verandering lijkt te staan. Niet zozeer van opvattingen maar van hart. Dat heeft onze wereld juist nu zo hard nodig.