Het is het jaar 1206. Een jonge man staat op het plein voor de bisschop van Assisi. Zijn vader, de rijke lakenkoopman Pietro di Bernardone, eist geld terug dat zijn zoon heeft weggegeven aan de restauratie van een vervallen kerkje. Franciscus geeft het geld terug, trekt vervolgens ook zijn kleren uit en legt ze aan de voeten van zijn vader.

Tot nu toe noemde hij Pietro zijn vader, maar voortaan zegt hij alleen nog: “Onze Vader, die in de hemel zijt.” Bisschop Guido slaat zijn mantel om hem heen. Zo begint het leven van de heilige die op 3 oktober precies achthonderd jaar geleden stierf: met het teruggeven van een erfenis.

955 miljard euro

Nederland staat aan de vooravond van de grootste vermogensoverdracht uit zijn geschiedenis. Volgens CBS-cijfers bezitten 65-plussers samen zo’n 955 miljard euro, ruim twee keer zoveel als tien jaar geleden. Econoom Paul de Beer schat dat er alleen al de komende tien jaar 230 tot 240 miljard euro wordt nagelaten.

Een groot deel daarvan zit in stenen: de huizen die een generatie ooit betaalbaar kocht en die sindsdien sterk in waarde zijn gestegen. Wie ouders met een koophuis heeft, kan straks vele malen meer erven dan wie opgroeide in een huurwoning.

Over de vraag wat de overheid hiermee moet, is inmiddels een levendig politiek debat gaande. Dat debat ga ik hier niet beslechten. Ik sta daarin in goed gezelschap. Toen iemand Jezus vroeg zijn broer te dwingen de erfenis te delen, weigerde Hij scheidsrechter te zijn (Lucas 12,13-14).

Iets nalaten is goed

Maar daarmee was Jezus nog niet klaar. Hij waarschuwde voor elke vorm van hebzucht en vertelde de gelijkenis van de rijke man die zijn schuren vergrootte en diezelfde nacht stierf. Het Evangelie schrijft geen belastingtarief voor. Het richt zich tot het hart van wie geeft en van wie ontvangt.

Wat zegt de Kerk dan wél? Allereerst dat nalaten goed is. Paus Leo XIII noemde het in 1891 in zijn encycliek Rerum novarum een natuurlijke plicht van ouders om voor hun kinderen te zorgen, ook door hun bezit aan hen na te laten. Het bijbelboek Spreuken prijst de goede mens die een erfenis nalaat aan zijn kinderen en kleinkinderen (13,22). Wie zijn kinderen iets wil meegeven, hoeft zich daarvoor dus niet te schamen.

‘Sociale hypotheek’

Maar christelijke vrijgevigheid eindigt niet bij de eigen familie. De Kerk zegt ook iets dat in onze tijd gemakkelijk wordt vergeten: bezit is nooit alleen een privézaak. Het Tweede Vaticaans Concilie leert dat de goederen van de aarde bestemd zijn voor alle mensen. Wie iets rechtmatig bezit, moet het daarom niet alleen als eigen, maar ook als gemeenschappelijk beschouwen.

Johannes Paulus II sprak in Sollicitudo rei socialis van een “sociale hypotheek” die op alle privébezit rust. Paus Franciscus noemde het recht op eigendom in Fratelli tutti een secundair natuurrecht, dat voortvloeit uit die universele bestemming van de goederen. En paus Leo XIV ondertekende een jaar geleden zijn apostolische exhortatie Dilexi te, over de liefde voor de armen.

Géén moderne wijsheid

Moderne onzin? Nee hoor! De kerkvaders spraken nóg scherper. Ambrosius zei dat je de arme niets van het jouwe geeft wanneer je hem helpt, maar hem teruggeeft wat van hem is. De Catechismus citeert hem in die geest en haalt ook Johannes Chrysostomus aan, die het nalaten om de armen te helpen als een vorm van diefstal beschouwde.

Wat betekent dit voor katholieken die de komende jaren erven of nalaten? Over de fiscale vormgeving kunnen gelovigen in goed geweten verschillend denken. Dat is een zaak van politiek en prudentie. Maar niemand kan zich onttrekken aan de vragen die het geloof stelt.

Concurreren met bezit

Wie nalaat, kan zich afvragen of er in het testament ook ruimte is voor wie geen ouders met een huis had: de parochie, de armenzorg, een goed doel. Wie erft, kan het ontvangen als een gave en niet als een verdienste. En wie erft, kan zich afvragen wat het betekent om met dat bezit te concurreren om een woning met iemand die niet dezelfde steun van thuis heeft gehad.

Franciscus vroeg niet van iedereen dat hij zich op het plein zou ontkleden. Wel liet hij zien dat bezit een mens niet mag bezitten. Wie de komende jaren iets erft, erft er daarom ook een vraag bij: wat doe ik met wat mij is toevertrouwd?