Van wie is de liturgie? Van wie is de Kerk? Ja, van God natuurlijk, zo luidt het vrome en enige correcte antwoord. Maar vervolgens begint het gedonder, want de gebruiksinstructies die Hij aan ons mensen heeft overgedragen zijn voor velerlei uitleg vatbaar. Kerk en liturgie zijn ‘van ons allemaal’, nog zo’n correct antwoord. In de Griekse wortels van het woord ‘liturgie’ zit leitos, ‘volk’, verstopt, het is de eredienst van het volk aan God. 

‘Wij zijn de Kerk’

Maar dat lost de spanning niet op. Want wie is het volk? Wie horen daar wel en niet bij? En denken en willen al die mensen soms allemaal hetzelfde? Dus zeker, ‘wij zijn de Kerk’, zoals de naam van een roemruchte progressieve lekenbeweging uit Oostenrijk luidt. Daar is geen speld tussen te krijgen. Het is ook goed om ervan doordrongen te zijn dat we samen de Kerk maken en dus nooit de verantwoordelijkheid gemakzuchtig op anderen kunnen afschuiven. 

Maar dat inzicht kan ook de andere kant op doorslaan. Bij die bedoelde lekenbeweging leek hun naam ook meer een negatieve bepaling in de richting van paus en bisschoppen: “Als jullie maar niet denken dat de Kerk van jullie is! Wij bepalen zelf wel wat er in onze kerken gebeurt…”

Breekpunt

Dan is het ‘wij’ niet langer inclusief maar exclusief, niet meer gericht op gezamenlijkheid maar op verdeeldheid. ‘Wij’ betekent dan eerder ‘niet jij’ dan dat er echt een collectief mee bedoeld is. 

Het mooiste wat wij hebben, onze goddelijke eredienst, wordt zo een twistpunt, een breekpunt zelfs. In alle scheuringen en breuklijnen die er in onze kerkgeschiedenis geweest zijn, klein en groot, zien we dit ellendige kleinmenselijke mechanisme aan het werk. 

‘Oorlogsverklaring’

De Provinciale Zeeuwse Courant (PZC) berichtte onlangs uitvoerig over een parochierel in het Zeeuws-Vlaamse Aardenburg. Parochianen kwamen daar lijnrecht tegenover parochiebestuur en bisdom te staan over het gebruik van het plaatselijke kerkgebouw. Het bisdom besloot de kerk voor een jaar te sluiten om “pas op de plaats” te maken. Zelfs de sloten werden vervangen. De parochianen zijn woest en spreken van een “oorlogsverklaring”. 

Zulke twisten kennen alleen maar verliezers, en op basis van één krantenbericht is deze specifieke situatie natuurlijk lastig te beoordelen. Maar mij ergert in zulke berichten toch hoe simplistisch ‘wij’ (het ‘gewone’ kerkvolk) steevast lijnrecht tegenover ‘zij’ (de ‘kille’ kerkbestuurders) wordt geplaatst. 

‘Farizeeër’

Terwijl: in veel van zulke plaatselijke ruzies gaat het om een groepje gelovigen, niet eens alle gelovigen van de betreffende gemeenschap, die hun manier van de dingen doen eenzijdig uitroepen tot de manier van de dingen doen.

Wie er anders over denkt (een bisschop, een pastoor of parochiaan die er op een andere manier tegenaan kijkt), is een “farizeeër”, zoals het letterlijk gezegd wordt in dat krantenartikel. Die bemoeit zich met dingen die hem niet aangaan. Het is toch onze Kerk, onze liturgie? 

Eenheid in verscheidenheid

Ja, maar nee. Er is een groter ‘wij’ betrokken bij onze eredienst, of je het nu leuk vindt of niet. Wij vormen een universele Kerk, die een grote mate van lokale verscheidenheid kan toestaan. 

Maar ook alleen maar omdat we een hoger gezag erkennen om de eenheid in verscheidenheid te bewaken en bewaren. Daar wringt voor de moderne mens de schoen. Want omgaan met een hoger gezag vinden we ingewikkeld. Liever houden we vast aan een kleiner ‘wij’ dat in feite neerkomt op ‘ikke ikke ikke’.

Gelijk aan eigen zijde

De zich progressief wanende parochie die krampachtig vasthoudt aan haar eigen postmoderne knutselliturgieën verschilt in dat opzicht ironisch genoeg niets van de Pius X-broederschap die paus en bisschoppen tart om vast te kunnen houden aan zijn particuliere traditiebegrip. Hoe verschillend ze ook lijken, ze denken allemaal het zaligmakende gelijk aan hun zijde te hebben, praten allemaal over ‘oorlogsverklaringen’ en zien zichzelf allemaal als slachtoffer van starre kerkleiders die er niks van begrepen hebben. En gaan desnoods op eigen houtje verder. 

Katholiek zijn is je ten volste betrokken weten bij jouw plaatselijke club, maar altijd weten dat die maar een van de vele gestalten is van een universele Kerk van Christus. Bij dat laatste, niet dat eerste, vinden we het eigenlijke ‘wij’. Een ‘wij’ waarvan we blijmoedig accepteren dat het vooral ook ‘niet ik’ betekent.